bronnen

Eindexamen geschiedenis havo 1999, tijdvak 2

bij dit examen

Verderop in het examen bij vraag 12 bevindt zich een stelopdracht.Reserveer voldoende tijd
om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

opgave 1Europa en de Buitenwereld (1150–1350)

De rooms-katholieke kerk heeft in de Middeleeuwen op verschillende manieren het
gevoel van verbondenheid tussen de inwoners van Europa vergroot.
13p
Toon dit aan de hand van drie verschillende voorbeelden aan.
Gebruik bron 1.
De komst van het Saraceense gezantschap moet voor de Franse en de Engelse koning
verrassend zijn geweest.
22p
Leg dit met behulp van de bron uit.
Gebruik bron 1.
33p
Beredeneer hoe groot de kans van slagen in 1236 is voor het Saraceense gezantschap. Betrek
in je redenering de houding van het westen van Europa ten opzichte van de Tartaren.
Gebruik bron 2.
42p
Maak aannemelijk dat de situatie zoals die in de bron wordt getoond, aangetroffen kan
worden in het Middellandse-Zeegebied in de dertiende eeuw.
Arabische geleerden in de dertiende eeuw namen bij hun zoektocht naar kennis een
andere houding aan ten opzichte van experimenten en waarnemingen dan hun Europese
collega’s in die tijd.
52p
Licht toe waaruit dit verschil in houding bestond.
Gebruik bron 3.
In zijn bewijsvoering dat de aarde rond is, gebruikt Mandeville het begrip tegenvoeters.
64p
Geef eerst aan wat Mandeville onder tegenvoeters verstaat en laat vervolgens zien dat zijn
visie op twee punten afwijkt van meer traditionele opvattingen.
72p
In welk opzicht vormden bedevaarten tussen 1150 en 1350 één van de belangrijkste
reistypen in Europa?
Spanje was in de twaalfde tot en met de veertiende eeuw een land waar Europa en de
Buitenwereld elkaar ’ontmoetten’, zowel op politiek als op cultureel gebied.
83p
Geef van die ’ontmoeting’ één concreet voorbeeld op politiek gebied en twee concrete
voorbeelden op cultureel gebied.
Gebruik van bron 4 het eerste en tweede fragment.
93p
Maak aan de hand van drie verschillende aanwijzingen uit fragment 1 en uit fragment 2
aannemelijk dat de Praktijk van de Koophandel in het begin van de veertiende eeuw voor
handelaren als vraagbaak fungeert.
Gebruik van bron 4 het derde fragment.
In veel reisverslagen wordt, net als in de Praktijk van de Koophandel, melding gemaakt
van papiergeld.
104p
Leg aan de hand van de bron uit waarom Europese kooplieden in de veertiende eeuw
zowel met argwaan als met interesse naar dit geldsysteem kijken.
In de veertiende eeuw namen de contacten tussen Europa en de Arabische wereld weer af.
De volgende twee omstandigheden speelden daarbij een rol:
• de val van Akko (1291)
• de opkomst van het Osmaanse Rijk
114p
A. Licht beide omstandigheden kort toe.
B. Maak vervolgens een afweging waaruit blijkt welke van de twee genoemde
omstandigheden de belangrijkste rol heeft gespeeld.
Lees eerst deze inleiding goed door.
Het is 1348. Op een zomeravond zitten in een Italiaans plattelandsdorpje de jonge
handelaar Alberto en de oude dorpspastoor Giovanni te praten.
De gelovige Alberto is de stad Venetië ontvlucht vanwege de pestepidemie. Zijn familie
drijft al generaties lang handel met handelaren uit de Arabische en de Mongoolse wereld.
Alberto zelf heeft ook de Arabische wereld bezocht en is goed op de hoogte van allerlei
ontwikkelingen in de Arabische en de Mongoolse wereld. Maar de handel ligt nu vanwege
de pest helemaal stil.
Giovanni is van boerenafkomst. In zijn jonge jaren heeft hij een pelgrimstocht naar
Jeruzalem gemaakt, maar alleen de herinnering van zijn bezoek aan het graf van Christus
staat hem nog helder voor de geest. Op die plaats wist hij namelijk zeker dat hij priester
wilde worden. Na zijn opleiding werd hij dorpspastoor en heeft daarna niet meer gereisd.
Zijn kennis over de Arabische en Mongoolse wereld is dan ook zeer beperkt.
Toch hebben de beide mannen het over de Arabische en Mongoolse wereld.Alberto is er
erg enthousiast over, maar Giovanni kan zich moeilijk voorstellen dat uit die ongelovige
wereld iets goeds kan komen.
1214p
Verplaats je eerst in Alberto en weerleg de opvatting van Giovanni dat uit de ongelovige
wereld weinig goeds kan komen (aanwijzing A tot en met E).
Verplaats je daarna in Giovanni en geef onder F aan of hij vast blijft houden aan zijn
opvatting.
Neem daarbij steeds de cursief gedrukte woorden over.
Giovanni: „Kijk naar de Zwarte Dood, wat voor goeds komt er nu uit het Oosten?”
Alberto: „Ja, de pest heeft veel ellende gebracht, maar …
A.Alberto heeft grote bewondering voor en vertrouwen in de geneeskunde van het
Oosten. Hij geeft aan de hand van een voorbeeld aan wat voor goeds er op dat terrein te
verwachten is.
Giovanni: „Ik moet het nog zien hoor, de Arabieren zijn toch onbeschaafd.We zouden ze
moeten bekeren!”
Alberto: „Arabieren zijn niet onbeschaafd, …
B. Alberto legt uit dat hij prettige ervaringen heeft opgedaan tijdens zijn verblijf in de
Arabische wereld. Hij vertelt dat hij twee dingen bijzonder vindt; het gebruik van
bepaalde producten in hun dagelijks leven en de omgang van Arabieren met christenen.
Hij geeft aansluitend ook zijn mening over de noodzaak van bekering.
Giovanni: „Jij hebt mooie verhalen en die luxe herinner ik me vaag van mijn pelgrimstocht.
Maar toch, als alles wat je zegt waar is, waarom weten wij dat hier in het dorp dan niet?”
Alberto: „Ik weet wel hoe dat komt …
C. Alberto geeft twee redenen waarom deze zaken in het dorp waar Giovanni woont niet
zo bekend zijn.
Giovanni: „Goed, maar nu over de Mongolen. Dat zijn toch kannibalen, die ons niets
hebben te bieden!”
Alberto: „Het zijn geen kannibalen …
D. Alberto geeft twee redenen waarom zijn grootvader zestig jaar eerder prima in de
Mongoolse gebieden handel kon drijven.
Giovanni: „Ja, jullie handelaren denken maar aan één ding: Geld verdienen. Maar de pausen
wilden de Mongolen bekeren!”
Alberto: „Dat is niet helemaal waar, want …
E. Alberto vertelt aan de hand van een voorbeeld dat de paus ook om een andere reden
afgezanten naar het Mongoolse Rijk heeft gezonden.
Giovanni: „Tja, wat zal ik ervan zeggen …
F. Giovanni weegt af of datgene wat Alberto (bij A tot en met E) heeft gezegd zijn
standpunt ’uit de ongelovige wereld kan weinig goeds komen’ heeft veranderd. In zijn
uiteindelijke conclusie moet Giovanni aansluiten bij de inleiding en rekening houden met
datgene wat Alberto heeft verteld.

opgave 2Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen? Nederland

1880–1919: op het breukvlak van twee eeuwen
Gebruik bron 5.
De afbeelding illustreert een kenmerkende maatschappelijke ontwikkeling uit het begin
van de twintigste eeuw.
132p
Beschrijf aan de hand van de bron deze ontwikkeling.
Na 1880 gingen geleidelijk aan meer arbeidersgezinnen kenmerken vertonen van het
moderne gezin. Sommige historici verklaren dit vanuit sociaal-economische
veranderingen, andere vanuit het ’beschavingsoffensief’ van de middengroepen.
144p
Geef voor elk van beide opvattingen één argument en noem hierbij telkens één kenmerk
van het moderne gezin.
Gebruik bron 6.
Rond 1880 bestaat er bij de overheid nog grote terughoudendheid om door wetgeving in
te grijpen in de samenleving. De eerste Drankwet vormt hierop een uitzondering.
154p
Ontleen aan de bron twee redenen waarom de overheid op dit terrein wél tot wetgeving
overgaat.
Gebruik bron 7.
Stel:
Een rooms-katholieke fabrikant verbiedt de verspreiding van dit gedicht onder zijn
arbeiders.
164p
Ontleen aan het gedicht twee fragmenten waartegen de fabrikant bezwaar zal hebben
gehad en geef telkens het bezwaar van de fabrikant weer.
Gebruik bron 8a.
172p
Maak met behulp van twee gegevens uit de bron aannemelijk dat Tjeerd Stienstra, de
redenaar uit het verhaal, een socialist is.
Gebruik bron 8b.
Het vormen van arbeidersorganisaties bevorderde de persoonlijke emancipatie van de
individuele leden.
182p
Toon met behulp van de bron aan dat dit geldt voor Jelle Dam.
Rond 1886, de tijd waarin de gebeurtenis uit bron 8 plaatsvond, bestond er op het Friese
platteland een goede voedingsbodem voor socialistische propaganda.
192p
Geef hiervoor een verklaring.
Gebruik de bronnen 9 en 10.
Begin twintigste eeuw worden er veel woningen zoals in bron 10 gebouwd. De nieuwe
woningen moeten een oplossing bieden voor misstanden die voorkomen bij oude
woningen. Uit bron 9 zijn dergelijke misstanden af te leiden.
206p
Vergelijk beide bronnen. Doe het zo:
• ontleen aan bron 9 twee misstanden
• beschrijf een gevolg van elk van deze misstanden
• toon voor iedere misstand afzonderlijk aan hoe in bron 10 deze misstand is opgelost.
De emancipatiestrijd van rooms-katholieken kwam trager op gang dan die van orthodox-
protestantse groepen. Er bestaat een opvatting dat dit te maken heeft met de geografische
situering van rooms-katholieken in Nederland.
213p
A. Geef aan waar de meerderheid van de rooms-katholieken woonde.
B. Leg uit welk verband er gelegd kan worden tussen deze geografische situering en het
trager op gang komen van de emancipatiestrijd van rooms-katholieken.
Gebruik bron 11.
Zowel het gebruik van een affiche als de inhoud ervan vormen een illustratie van het
moderniseringsproces van Nederland.
223p
Toon dit aan voor elk van beide aspecten.Verwerk in het antwoord waar het de inhoud
betreft twee elementen uit de bron.
Om de schoolstrijd succesvol te kunnen voeren was het noodzakelijk de eigen achterban
te mobiliseren.
234p
Leg uit wat de schoolstrijd inhield en geef vervolgens twee voorbeelden van organisaties
waarvan de oprichting nodig werd in het kader van de schoolstrijd.
Leven en werken van Aletta Jacobs zijn baanbrekend geweest voor de positie van
vrouwen in de maatschappij.
244p
Geef aan de hand van twee voorbeelden uit het leven van Aletta Jacobs aan, wat zij heeft
bijgedragen aan een verbetering van de positie van vrouwen.
Vanaf 1884 was Wilhelmina nog de enige troonopvolgster. Daarmee ontstond er een
discussie met het oog op een toekomstig huwelijk van de kroonprinses. Er zou dan een
spanning tussen haar positie als staatshoofd en haar positie als gehuwde vrouw ontstaan.
252p
Leg dit uit.
262p
26 Maak aannemelijk dat de Leerplichtwet van 1901 de situatie van arme gezinnen op korte
termijn verslechterde, maar op langere termijn voor verbetering kon zorgen.
Einde