Eindexamen filosofie havo 2026, tijdvak 2

Leg uit of de blaffende hond vanuit deze opvatting een bewuste ervaring

heeft, met:

− het principe van uniformiteit van de natuur, en

− het substantiedualisme.

Het is lastig te achterhalen of de hond een doel had met zijn geblaf.

Lori Gruen geeft voorbeelden van ‘theory of mind’ en cultuur in haar

argumentatie over verschillen tussen mensen en andere dieren. Ze heeft

de opvatting dat mensen geen unieke eigenschappen hebben die hen

onderscheiden van andere dieren.

Leg deze opvatting van Gruen uit, met:

− een uitleg van het concept ‘theory of mind’, en

− een voorbeeld van cultuur.

Geef vervolgens met het concept ‘theory of mind’ een argument tegen

deze opvatting van Gruen.

Met hulp van een investeerder kopen Molly en John een stuk land dat

jarenlang is gebruikt voor het verbouwen van avocado’s en citroenen.

Door deze monocultuur is de grond volledig uitgeput en uitgedroogd. Met

hulp van een biodiversiteitsexpert bouwen ze een duurzaam ecosysteem

waarvan ze de opbrengsten (zoals groente, fruit en eieren) verkopen. De

eerste jaren hebben ze last van slakken die hun gewassen aanvreten. In

plaats van gif tegen slakken te strooien, laten ze ganzen vrij rondlopen.

Ganzen eten slakken.

Volgens Paul Taylor is ieder organisme een teleologisch centrum van

leven.

Leg deze opvatting van Taylor uit met het voorbeeld van de ganzen.

Geef vervolgens een argument tegen Taylors opvatting dat ieder levend

wezen vanwege zijn teleologische centrum een gelijke morele status

heeft.

Ook prairiewolven stellen Molly en John voor lastige uitdagingen. Deze

wolfachtigen blijven onder de afrastering doorkruipen. Na de zoveelste

aanval op hun kippen, pakt John een geweer en schiet hij een prairiewolf

dood. John worstelt daarna met deze handeling. Het doodschieten van de

prairiewolf past niet in zijn visie over hoe hij de boerderij wil runnen, maar

hij begint ook te twijfelen of die visie wel realistisch is.

Volgens Taylor zijn mensen moreel verantwoordelijk voor de belangen

van andere levende wezens. Hij beschrijft vier plichten.

Geef Taylors argument voor zijn opvatting dat mensen moreel

verantwoordelijk zijn voor andere levende wezens. Ga daarbij in op:

− Johns worsteling met het doodschieten van de prairiewolf, en

− een van Taylors plichten.

In de beginjaren van de boerderij wordt Californië getroffen door de ergste

droogte in jaren. Na de droogte volgt hevige regenval. Omringende

boeren verdienen hun geld met grootschalige monoculturen, waardoor

hun grond uitgeput raakt. Deze droge grond kan de regen niet aan en

grote gedeelten van de grond van die omringende boeren spoelen weg.

Op de boerderij van Molly en John ontstaan geen modderstromen

vanwege de goede kwaliteit van hun grond door de grote biodiversiteit

van gewassen, micro-organismen en dieren. Maar de wegspoelende

grond bij de omringende boeren brengt ook schade bij hen teweeg.

Ecolibertariërs vinden dat milieuproblemen via de vrije markt moeten

worden opgelost, omdat ze ervan uitgaan dat de vrije markt rechtvaardig

is.

Leg dit uit.

Leg vervolgens uit hoe Molly en John vanuit het ecolibertarisme om

zouden moeten gaan met de schade door de weggespoelde grond van de

omringende boeren.

Om de grond van hun boerderij luchtig te houden zoeken Molly en John

naar de juiste hoeveelheid knaagdieren die gangen in de grond graven.

Een tekort aan knaagdieren is nadelig want dan blijft de grond niet luchtig,

maar een teveel aan knaagdieren veroorzaakt schade aan wortels van

bomen en gewassen. Uilenkasten trekken uilen aan die knaagdieren

opeten, waardoor de juiste balans ontstaat.

Wendell Berry was een van de inspiratoren voor Molly en John. Hij is een

voorstander van kleinschalige, duurzame landbouwpraktijken en heeft

kritiek op industriële technologie in de landbouw.

Leg met een voorbeeld van industriële technologie Berry’s kritiek op

industriële technologie in de landbouw uit.

Leg vervolgens met deze kritiek uit dat de aanpak met knaagdieren en

uilen past bij Berry’s pleidooi voor kleinschalige, duurzame

landbouwpraktijken.

Over de documentaire The Biggest Little Farm wordt de volgende

recensie geschreven:

De levende natuur en de boerderij worden voorgesteld als complexe systemen

die worden aangedreven door […] de eeuwigdurende kringloop van leven en

dood. Dode dieren worden aas voor andere dieren en uiteindelijk hergebruikt

in de vorm van mineralen en voedingstoffen die plantengroei mogelijk maken.

Door in te zoomen op [dit] mini-ecosysteem […] houdt The Biggest Little Farm

de moderne mens ook een spiegel voor. Met onze hang naar onsterfelijkheid,

gemak en genot hebben we onszelf namelijk steeds meer buiten de natuurlijke,

circulair werkende ecosystemen geplaatst, wat heeft geleid tot een onnatuurlijk

grote druk op zowel de aarde als de natuurlijke hulpbronnen die de planeet

levert.

Het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme van Thomas Pogge bekritiseert

de wereldwijde focus op ongelimiteerde economische groei.

Geef deze kritiek van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme weer.

Aanhangers van het kosmopolitisch liberaal-egalitarisme zien een

oplossing in ontgroeien.

Geef een argument tegen de oplossing van ontgroeien. Ga daarbij in op

tekst 1.

Leg uit dat deze uitspraak kan worden opgevat:

− als een descriptieve uitspraak, en

− als een normatieve uitspraak.

De wolf is niet door mensen naar Nederland gebracht, maar wolven uit

Duitsland hebben honderden kilometers gelopen en zijn zo in Nederland

terechtgekomen. Een reden waarom de wolf hier blijft, is dat in Nederland

het aantal prooidieren voor de wolf, bijvoorbeeld reeën, is toegenomen.

Tom Regan gebruikt het begrip preferentie-autonomie.

Geef een argument voor en een argument tegen de opvatting dat de

wolven die naar Nederland zijn gelopen autonoom hebben gehandeld,

met Regans begrip preferentie-autonomie.

De wolf heeft als roofdier een grote invloed op de natuurlijke omgeving:

Waar wolven komen, passen grazende dieren hun gedrag aan. Op deze

plekken krijgt het bos de kans om te verjongen. De wolf houdt populaties van

reeën, edelherten en zwijnen gezond, omdat hij vooral jaagt op verzwakte en

jonge dieren. Karkassen die de wolf achterlaat, zijn weer voedsel voor aaseters.

Dit zorgt voor een rijkere biodiversiteit, waarin elke soort zijn rol heeft.

Binnen de ethiek wordt er een onderscheid gemaakt tussen instrumentele

en intrinsieke waarden.

Leg met tekst 2 uit:

− wat instrumentele waarde is, en

− wat intrinsieke waarde is.

De wolf plaatst burgemeesters soms voor morele dilemma’s:

De wolf die eerder deze maand werd afgeschoten bij het dorp Wapse doodde

in zes maanden tijd zeker 103 schapen. […] De wolf werd op de vroege

ochtend van zondag 9 juli doodgeschoten op last van de burgemeester. Een

boer had geprobeerd het dier met een hooivork en een schep te verdrijven

toen hij zijn schapen aanviel en was daarbij door de wolf in zijn arm gebeten.

De burgemeester besloot om de wolf te laten afschieten nadat hij hoorde

dat de wolf een boer had gebeten.

Peter Singer is een van de grondleggers van de dierethiek.

Beargumenteer met het utilisme van Singer of het afschieten van de wolf

in tekst 3 volgens jou een moreel juiste keuze is.

Sommige mensen stellen dat wolven die schapen aanvallen, moeten

worden afgeschoten om schapen te beschermen. Volgens Regan mogen

rechten van dieren soms geschonden worden in situaties waarin andere

dierenrechten in gevaar komen. Om in dit soort situaties keuzes te maken

stelt hij twee principes op: het principe van de minimale overschrijding en

het slechter-af-principe.

Leg uit wanneer volgens Regan het slechter-af-principe van toepassing is.

Leg vervolgens uit dat bij het maken van een keuze tussen de rechten van

de wolf en de schapen volgens het slechter-af-principe het aantal

schapen niet relevant is.

De mens heeft net als de wolf de capaciteit om andere wezens geweld

aan te doen. We kunnen voor onszelf vaststellen dat deze capaciteit niet

essentieel is voor een waardig leven.

Volgens de deugdethische benadering van Martha Nussbaum kunnen we

bij andere dieren niet zo eenvoudig vaststellen welke capaciteiten

essentieel zijn. Een van de redenen daarvoor is dat wij niet weten hoe het

is om een ander dier te zijn.

Geef een argument dat mensen wel kunnen bepalen dat geweld voor de

wolf een essentiële capaciteit is voor een waardig leven. Ga daarbij in op

de reden dat wij niet weten hoe het is om een ander dier te zijn.

Twee natuurorganisaties deden aangifte tegen de burgemeester die de

opdracht gaf om de wolf af te schieten. Burgemeesters zijn namelijk

gebonden aan internationale afspraken die ervoor zorgen dat wilde

dieren, zoals de wolf, beschermd worden. De beschermde status van de

wolf leidde al verschillende keren tot protesten van boeren, die vinden dat

ze te weinig kunnen doen tegen de aanvallen van wolven op hun vee.

Volgens het communalisme van Murray Bookchin moet een ecologische

maatschappij gebaseerd zijn op principes als decentralisatie, directe

democratie en autonomie.

Leg met een van deze principes uit dat volgens Bookchin de

protesterende boeren moeten kunnen bijdragen aan het beleid over de

wolf.

Volgens Bookchin zijn lokale gemeenschappen beter in staat om

beslissingen te nemen die leiden tot een duurzame manier van leven.

Geef met het voorbeeld van de internationale afspraken over de wolf een

argument tegen deze opvatting van Bookchin.

De filosoof Aldo Leopold vindt dat we op een andere manier moeten leren

denken over de natuur. Nadat hij een stervende wolf in de ogen heeft

gekeken, realiseert hij zich dat hij moet leren denken als een berg.

We kwamen net op tijd bij de stervende wolvin om het helgroene vuur in haar

ogen te zien uitdoven. Ik begreep toen […], dat er een geheim in die ogen

schuilging - iets wat alleen zij en de berg kenden. […] Ik dacht dat minder

wolven meer herten betekende, dat helemaal geen wolven gelijk stond aan

het jagersparadijs. Maar nadat ik het groene vuur in die ogen had zien

wegsterven, besefte ik dat wolf noch berg het met deze zienswijze eens

Volgens Steven Vogel is Leopolds idee van denken als een berg een

ijkpunt geworden voor veel discussies over milieukwesties.

Geef een argument voor de opvatting dat een indrukwekkende ervaring

zoals beschreven in tekst 4 nodig is om te leren denken als een berg.

Wolven die gewend raken aan menselijke aanwezigheid worden minder

schuw en kunnen daardoor dicht in de buurt van mensen komen. Wolven

die niet met de mens in aanraking zijn geweest, zullen uit de buurt van

mensen blijven.

Vogel heeft nagedacht over de relatie tussen mens en natuur. Volgens

hem moeten we afstappen van het concept natuur en praten over onze

omgeving.

Beargumenteer of een wolf die dicht in de buurt van mensen komt onder

het concept natuur valt. Ga daarbij in op:

− een definitie van natuur, en

− Vogels opvatting dat we moeten afstappen van het concept natuur.

Leg Leopolds landethiek uit met de begrafenisceremonie voor Ok.

Leg met tekst 5 uit dat milieufilosofisch onderzoek, zoals dat van Leopold,

belangrijk is voor hedendaagse problemen rondom klimaatverandering.

De begrafenisceremonie voor gletsjer Ok gaf uitdrukking aan de emoties

van de mensen die rouwden om de dood van Ok en het verlies van hun

Helmuth Plessner zou de begrafenisceremonie van Ok waarschijnlijk zien

voorbeeld

Leg uit wat Plessner bedoelt met medewereld.

Naast begrafenisceremonies creëren mensen ook nieuwe woorden of

symbolen om te kunnen omgaan met de effecten van klimaatverandering.

Een voorbeeld van zo’n woord is ‘solastalgie’, de heimwee die je voelt bij

verlies van je omgeving. Anders dan bij heimwee is dit gevoel niet

ontstaan omdat je zelf van huis bent weggegaan. Het is juist de omgeving

waarin je woont die zo veranderd is dat je je er niet langer in thuis voelt.

Volgens Aristoteles is de mens een dier dat kan denken en spreken en

bestaat uit tekens of symbolen die betekenis uitdrukken.

Geef aan welke relatie er volgens Aristoteles is tussen denken, taal en

moraliteit.

Geef vervolgens een argument voor het gebruiken van nieuwe woorden

zoals ‘solastalgie’, met:

− de relatie tussen denken, taal en moraliteit volgens Aristoteles, en

− het begrippenpaar taal en symbool.

onderzoek gedaan naar de rol van gevoelens en emoties in

klimaatdebatten. Solastalgie is zo’n gevoel.

Gevoel of emotie wordt vaak tegenover verstand of ratio geplaatst.

Volgens ecofeminist Val Plumwood bestaan dit soort tegenstellingen

vooral in de westerse wereld. Zij heeft kritiek op het dualisme van deze

tegenstellingen.

Leg met de tegenstelling gevoel en verstand Plumwoods kritiek uit dat

dualisme:

− binair is, en

− hiërarchisch is.

Beargumenteer vervolgens of het gevoel van solastalgie volgens jou een

rol moet hebben in klimaatdebatten. Ga daarbij in op Plumwoods kritiek

op het dualisme.

Na de dood van Ok en de verwerking van de rouw, wilden de IJslanders

dat de aandacht van mensen zou uitgaan naar klimaatrechtvaardigheid.

Opvattingen over klimaatrechtvaardigheid kunnen worden gebaseerd op

het gedachte-experiment ‘de sluier van onwetendheid’ van John Rawls.

Leg dit gedachte-experiment uit met het begrip ‘oorspronkelijke positie’.

Geef een argument dat de IJslanders dit gedachte-experiment van Rawls

kunnen inzetten om klimaatrechtvaardigheid te bereiken.

Met de ceremonie voor Ok wilden de IJslanders aandacht vragen voor

klimaatrechtvaardigheid.

Vandana Shiva heeft een holistische benadering van natuurbeheer.

Geef met deze benadering van Shiva een argument voor de inzet van de

IJslanders voor klimaatrechtvaardigheid.

Over het verlies van gletsjer Ok werd een documentaire gemaakt,

genaamd Niet Ok. In de documentaire wordt via een voice-over ook het

van de voormalige gletsjer verwoord:

Mensen, ja, ik heb problemen met ze. Ze raken geobsedeerd door vreemde

zaken. De laatste tijd raken ze erg overstuur door gletsjers. Dus twee

buitenlanders kwamen op bezoek om met IJslanders te praten over hoe zij zich

voelden over het verlies van hun gletsjers. […] Mensen hebben het eigenlijk

steeds, zelfs als ze het over gletsjers hebben, alleen maar over zichzelf.

Volgens de opvatting van de rede van Immanuel Kant hebben mensen

plichten ten opzichte van gletsjers.

Leg uit dat mensen volgens Kants opvatting van de rede geen plichten

hebben gletsjers.

De zorgethiek van Josephine Donovan en Carol Adams heeft niet direct

maar kan hier toch op betrokken worden.

Leg uit dat tekst 6 kan aansluiten bij de zorgethiek van Donovan en

Adams.