opgave 1Opgave 1 Please vote for me
In de documentaire Please vote for me uit 2007 wordt een democratisch experiment in het communistische China gehouden. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de klassen- vertegenwoordiger van groep 5 van basisschool Evergreen in Wuhan niet aangewezen door de juf, maar gekozen door de
klas. Drie kandidaten zijn geselecteerd voor deze invloedrijke positie.
Cheng Cheng en Xu Xiaofei nemen het hierbij op tegen de zittende
klassenvertegenwoordiger Luo Lei. Door te debatteren en te speechen
moeten zij hun klasgenoten zien te overtuigen dat zij de beste persoon
zijn voor de positie. Op deze manier maakt de hele klas voor het eerst
kennis met democratische verkiezingen.
Gutmann pleit voor onderwijs door democratie.
11pLeg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit wat Gutmann
bedoelt met onderwijs door democratie.
De ouders van de jonge kandidaten spelen een grote rol tijdens de
verkiezingscampagne. Ze dwingen hun kinderen om tot ’s avonds laat te
oefenen op hun speeches en de debatten voor te bereiden. Als de
kinderen zich vanwege de grote druk uit de verkiezing willen terugtrekken,
blijven de ouders op ze inpraten.
Amy Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap over onderwijs. Zij geeft
verschillende argumenten waarom niet de staat of ouders of
onderwijsprofessionals volledige zeggenschap over het onderwijs zouden
moeten hebben.
22pLeg Gutmanns argument uit dat ouders geen volledige zeggenschap over
het onderwijs moeten hebben.
Leg vervolgens uit dat Gutmann geen bezwaar zou hebben tegen de
bemoeienis door de ouders in Please vote for me.
Cheng Cheng ontdekt in een gesprek met zijn stiefvader dat hij helemaal
niet weet wat democratie betekent.
tekst 1
Cheng Cheng: Ik wil de klassenvertegenwoordiger worden, omdat je
anderen dan kan vertellen wat ze moeten doen.
Wat betekent ‘democratie’ eigenlijk?
Stiefvader: Democratie betekent dat mensen hun eigen meester
zijn.
bron: Please vote for me, 2007
De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie.
Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere
opvatting van democratie.
31pGeef een argument tegen de definitie van democratie in tekst 1 met
Nozicks opvatting van democratie.
41pGeef een argument voor de definitie van democratie in tekst 1 met
Rousseaus opvatting van democratie.
De huidige klassenvertegenwoordiger Luo Lei heeft een harde
leiderschapsstijl en hij slaat zijn medeleerlingen. Zijn uitdager, Cheng
Cheng, verzet zich hier in zijn speech tegen. Hij zegt tegen de klas:
tekst 2
Ik wil een manager zijn en niet een dictator. Wat is een manager? Een
manager is gelijk aan anderen. Hij helpt de juf de klas te managen en helpt zijn
klasgenoten. […] Ik wil een democratische klassenvertegenwoordiger zijn, die
niet alleen besluiten neemt, maar belangrijke beslissingen voor de klas met
een commissie bespreekt.
bron: Please vote for me, 2007
Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van democratie, zoals die van
individualisme en zachtmoedig despotisme. Deze gevaren kunnen
volgens Tocqueville worden verkleind door zelfbestuur.
53pLeg uit dat tekst 2 een voorbeeld is van wat Tocqueville bedoelt met
zelfbestuur.
Leg vervolgens uit dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt, met:
− het gevaar van individualisme, en
− het gevaar van zachtmoedig despotisme.
Luo Lei gooit alles in de strijd om zijn positie als
klassenvertegenwoordiger te behouden. Hij koopt klasgenoten om en
probeert de verkiezing te beïnvloeden door de hele klas te trakteren op
een uitje naar de plaatselijke monorail. Tijdens zijn speech belooft hij een
betere klassenvertegenwoordiger te zijn en zijn klasgenoten niet langer te
slaan. Na afloop deelt hij opnieuw cadeaus uit. Uiteindelijk wint hij met
een overtuigende meerderheid. De documentaire eindigt met beelden van
Luo Lei die opnieuw met harde hand de klas leidt. Het enige verschil is
dat de klas daar dit keer zelf voor gekozen heeft.
Het experiment in groep 5 roept de vraag op of jonge kinderen die niet
opgegroeid zijn in een democratische cultuur, tot democratie in staat zijn.
Volgens Gert Biesta is de hele samenleving verantwoordelijk voor de
toekomst van de democratie.
62pLeg uit dat onderwijs volgens Biesta ruimte moet geven aan politiek
existeren.
Leg vervolgens met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit
dat volgens Biesta de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet
alleen bij het onderwijs kan liggen.
Met het experiment wil de maker van de documentaire onderzoeken of
democratie past bij de menselijke natuur.
Volgens Robert Dahl veronderstelt een democratie een democratische
cultuur.
72pBeargumenteer of democratie volgens jou past bij de menselijke natuur,
met:
− het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei, en
− Dahls opvatting dat een democratie een democratische cultuur
veronderstelt.
opgave 2Opgave 2 Wat als we de democratie afschaffen?
De meeste mensen gaan ervan uit dat de democratie sterk en stabiel
genoeg is om antidemocratische aanvallen te weerstaan. Maar volgens de
Amerikaanse historicus Timothy Snyder is dit een vergissing die in de
westerse geschiedenis vaker is gemaakt.
In zijn boek Over tirannie. 20 lessen uit de 20e eeuw beschrijft hij hoe
fascisme, nazisme en communisme het al vaker hebben gewonnen van
de democratie.
Snyder ziet in het presidentschap van Donald Trump (2016-2020)
aspecten van tirannie en fascisme. Snyder noemt bijvoorbeeld Trumps
claim dat hij de herverkiezingen voor zijn tweede termijn door fraude zou
hebben verloren. En hij noemt Trumps bemoeienis met de bestorming van
het Capitool door zijn aanhangers.
Snyder legt in twintig lessen uit hoe gewone burgers de democratie
kunnen beschermen tegen een autoritaire overheid zoals die van Trump.
Een van deze lessen is dat je volgens Snyder niet bij voorbaat moet
gehoorzamen aan een autoritaire overheid. Je moet volgens hem kalm
blijven en zo moedig zijn als je kunt om je tegen een autoritaire overheid
te verzetten.
Moed kun je vanuit de deugdethiek opvatten als deugd.
81pLeg met het voorbeeld van het verzet tegen een autoritaire overheid uit
wat moed als deugd inhoudt volgens Aristoteles.
Volgens Snyder moeten burgers met elkaar blijven praten en politiek
actief blijven als ze te maken krijgen met een tirannieke leider en een
autoritaire overheid.
Ook John Stuart Mill zou pleiten voor een moedige houding en voor
actieve politieke betrokkenheid.
92pLeg met het verband tussen Mills mensbeeld en het
ontplooiingsliberalisme uit dat hij zou pleiten voor een moedige houding
tegenover een autoritaire overheid.
Leg vervolgens uit dat Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van
politieke betrokkenheid.
Tirannieke heersers grijpen volgens Snyder makkelijk naar geweld.
Volgens hem begint dat geweld via taal. Trump staat bekend om zijn vele
toespraken en tweets waarin hij mensen en bevolkingsgroepen beledigt
met seksistische en racistische opmerkingen. Volgens Snyder is het
daarom erg belangrijk om alert te blijven op het gevaar van woorden.
Mill en Bhikhu Parekh verschillen van mening over wanneer woorden
gevaarlijk zijn.
103pLeg met het voorbeeld van de graanhandelaar uit wanneer woorden
volgens Mill te gevaarlijk worden.
Leg vervolgens uit dat woorden volgens Parekh om een andere reden
gevaarlijk zijn.
Beargumenteer ten slotte met een afweging van de opvattingen van Mill
en Parekh wanneer volgens jou woorden te gevaarlijk worden.
Trump heeft toegegeven dat hij alleen de waarheid spreekt als dat in zijn
eigen voordeel is, maar dat hij anders zal liegen. Volgens Snyder is het
belangrijk om te blijven geloven in de waarheid en om zelf op onderzoek
uit te gaan.
Mill geeft verschillende redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting.
Twee van deze redenen gaan over waarheid.
112pGeef weer wat deze twee redenen inhouden.
Bij de strijd tegen een autoritaire overheid zijn volgens Snyder universele,
voor alle mensen geldende waarden als vrijheid en gelijkheid nodig.
Volgens John Rawls denken niet alle burgers hetzelfde over waarden als
vrijheid en gelijkheid. Volgens hem is het feit van redelijk pluralisme
belangrijk om een onderscheid te maken tussen de basisstructuur van de
samenleving en de vrijwillige verbanden die burgers aangaan.
123pGeef weer wat de volgende twee opvattingen van Rawls inhouden:
− het feit van redelijk pluralisme, en
− het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden.
Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of universele
waarden volgens jou kunnen bestaan.
Volgens Snyder moeten we de democratie weerbaarder maken tegen
bedreigingen.
In NRC verscheen een gedachte-experiment over de toekomst van onze
democratie. Via verschillende scenario’s wordt onderzocht hoe we tot een
stabiel en rationeel politiek bestuur zouden kunnen komen. Uitgangspunt
daarbij is het toekomstige jaar 2059, waarin de democratie zogenaamd
ten onder dreigt te gaan:
tekst 3
Na het rampjaar 2059 was het wereldwijd duidelijk dat de democratie haar tijd
gehad had. […] De ramp was vermijdbaar maar de politiek had gefaald. Bestuur
en volksvertegenwoordiging waren vooral bezig geweest kiezers naar de mond
te praten. Emotionele thema’s kregen meer aandacht dan ze verdienden […].
De kiezer droeg zelf ook schuld. Die was weinig geïnteresseerd, liet zich leiden
door slogans, had niet de kennis om weloverwogen keuzes te maken die leiden
tot het kiezen van de juiste leiders.
bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018
Om het probleem in tekst 3 op te lossen, worden drie mogelijke
oplossingen onderzocht. De eerste oplossing is het burgerforum: een
algoritme selecteert op wetenschappelijke wijze 99 burgers die
representatief zijn voor de hele bevolking. De politieke besluiten die deze
burgers nemen, hebben daarom altijd voldoende draagvlak in de
samenleving.
Het burgerforum laat zich goed voorlichten door experts:
tekst 4
Na alle experts gehoord te hebben, zullen de 99 burgers met een pragmatisch
wetsvoorstel komen. Zo werkt het altijd. Geconfronteerd met de feiten en belast
met verantwoordelijkheid nemen burgers rationele besluiten. Zelfs thema’s
waaraan beroepspolitici nooit hun vingers durfden te branden, worden door
burgerfora opgelost.
bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018
Volgens Joseph Schumpeter levert participatie van gewone burgers in
een democratie niet veel op.
132pLeg een van de redenen die Schumpeter hiervoor heeft uit met tekst 3.
Beargumenteer vervolgens of tekst 4 een oplossing biedt voor het
probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers.
De tweede oplossing die wordt onderzocht, is een puntenstelsel: iedereen
krijgt een stem tijdens politieke verkiezingen, maar wie zijn middelbare
school afmaakt, krijgt vijf stemmen en als je daarnaast ook nog een
burgerschapsexamen aflegt, heb je recht op tien stemmen.
Mill heeft een opvatting over ongelijk stemrecht.
142pLeg deze opvatting van Mill uit.
Beargumenteer vervolgens met deze opvatting of je voor de invoering van
bovenstaand puntenstelsel zou zijn.
De derde oplossing voor het falen van de democratie is dat de
samenleving in de denkbeeldige toekomst wordt gerund zoals
aandeelhouders de koers van een bedrijf bepalen: wie meer aandelen
bezit, heeft een grotere stem. Hoeveel stemmen je mag uitbrengen, is
afhankelijk van hoeveel geld je hebt. De rijke zakelijke elite neemt
besluiten voor de rest van de bevolking, de werkgelegenheid en de
economie.
152pLeg uit dat deze staatsvorm volgens Plato vervalt:
− tot democratie, en
− vervolgens tot tirannie.
opgave 3Opgave 3 Dieren en democratie
Honingbijen nemen net als mensen veel beslissingen op een
democratische manier. Bioloog Thomas Seeley legt in zijn boek Honeybee
Democracy uit hoe dat werkt: als bijvoorbeeld de bijenkolonie bedreigd
wordt, proberen verschillende verkenner-bijen de leiding te nemen over
de verhuizing.
tekst 5
Honderden verkenner-bijen gaan op zoek naar nieuwe nestplaatsen en keren
daarna terug naar de bijenkorf om verslag uit te brengen van deze
aantrekkelijke locaties. Hoe energieker de dans van een verkenner – de
manier waarop bijen informatie delen over de richting en afstand van een
bepaalde plek – des te meer neutrale verkenners op die plek een kijkje gaan
nemen.
Als er genoeg verkenners zo’n veelbelovende plek hebben bezocht, [beseffen
de bijen dat ze] de ‘verkiezingen’ hebben gewonnen.
bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen -
van bruut geweld tot democratie, 2021
Joseph Schumpeter vat democratie op als markt. Volgens hem heeft deze
definitie vier voordelen. Twee daarvan zijn dat democratische regimes van
niet-democratische regimes kunnen worden onderscheiden en dat de
relatie tussen democratie en individuele vrijheid zichtbaar wordt.
162pLeg uit dat de andere twee voordelen die Schumpeter noemt, te
herkennen zijn in tekst 5.
Toch denkt Seeley niet dat de bijendemocratie werkt zoals de markt van
Schumpeter. Hij stelt dat bijen bij de keuze voor een verhuisplek
deelnemen aan een deliberatief proces: ze delen open en eerlijk
informatie met elkaar, voegen verschillende opvattingen samen en maken
afwegingen.
Seeley benadrukt dat het voor bijen van levensbelang is dat ze eerlijk zijn
over de geschiktheid van de beoogde nieuwe locatie, anders zouden ze
verhuizen naar een slechte, onveilige plek.
Hij stelt:
stelling 1
Menselijke politici zouden een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid
van bijen in het deliberatieve proces.
In het deliberatieve model van democratie spelen de begrippen
‘legitimiteit’ en ‘consensus’ een grote rol.
172pBeargumenteer of jij het eens bent met stelling 1 en ga daarbij in op de
begrippen:
− ‘legitimiteit’ in het deliberatieve model, en
− ‘consensus’ in het deliberatieve model.
Anders dan bij bijen, is leiderschap bij olifanten minder democratisch. Bij
Afrikaanse olifanten is doorgaans het oudste vrouwtje de leider van de
hele kudde.
tekst 6
Deze grandes dames, die zestig jaar oud kunnen worden, hebben de meeste
ervaring als het aankomt op het herkennen van het gebrul van gevaarlijke
leeuwen en het beschermen van soortgenoten tegen aanvallen, zo blijkt uit
onderzoek […]. Ze doen ook een beroep op hun befaamde geheugen om zich
het landschap in te prenten en hun kudde naar plekken te leiden die van
levensbelang zijn, zoals voedergronden en drinkplaatsen.
bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen -
van bruut geweld tot democratie, 2021
Volgens gedragswetenschapper Jennifer Smith is leiderschap bij deze
olifanten gebaseerd op prestaties en aanzien. Ook zij vergelijkt
dierengedrag met mensengedrag.
Volgens Plato bestaat er politieke expertise.
Robert Dahl spreekt van technologische expertise.
183pLeg uit:
− wat Plato bedoelt met politieke expertise, en
− wat Dahl bedoelt met technologische expertise.
Beargumenteer vervolgens of de grandes dames in tekst 6 volgens jou
eerder Plato’s politieke expertise of Dahls technologische expertise
hebben.
Dahl noemt drie vermogens of deugden waaraan het gewone mensen
volgens Plato zou ontbreken.
193pGeef deze drie vermogens weer.
Beargumenteer vervolgens of het beeld dat Plato van gewone mensen
heeft volgens jou van toepassing is op de olifanten die de leider volgen,
met:
− een van deze drie vermogens, en
− het begrippenpaar mens en dier.
Filosoof Janneke Vink kijkt niet naar gedrag van dieren, maar naar hoe
mensen zich ten opzichte van dieren gedragen. Volgens haar gaan
mensen niet democratisch met dieren om. Zij vindt dat mensen over
dieren heersen als tirannen. Mensen behandelen dieren zoals het hun
uitkomt.
Robert Dahl benoemt verschillende voordelen van een democratie.
Volgens hem is democratie wenselijker dan welk alternatief dan ook.
202pBeargumenteer met twee van deze voordelen of dieren volgens jou
deelgenoot moeten zijn van de democratie.
Vink stelt voor om dierenrechten op te nemen in de grondwet. Dat is nu
niet het geval en daarom kunnen dierenrechten elk moment weer worden
afgeschaft als mensen dat willen. Vink schrijft daarom:
tekst 7
[Dieren leven] op het grondgebied van de staat. Hierdoor maken ze net als wij
onderdeel uit van de demos, van het volk. […] [Het] lijkt net alsof wij goden op
aarde zijn, terwijl dieren [nu] dezelfde grondwettelijke status hebben als een
wc-rol of een gebouw, namelijk geen.
bron: de Volkskrant, 21 oktober 2019
Een definitie van democratie is ‘een staatsvorm op basis van een
heerschappij van het volk’. In tekst 7 geeft Vink een vooronderstelling bij
deze definitie.
212pGeef Vinks vooronderstelling bij deze definitie weer.
Leg vervolgens uit welke implicatie deze vooronderstelling heeft voor de
grondwettelijke status van dieren.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
Ook Paul Cliteur is een voorstander van dierenrechten. Hij zegt:
tekst 8
![√(Dat wil])[](fx/p12-84-104-135-ab18f28e.webp)
natuurlijk nog niet zeggen dat je meteen maar [alle] gewone
mensenrechten ook aan dieren kunt toekennen. Bij godsdienstvrijheid voor
een garnaal kun je je moeilijk iets voorstellen. Maar je zou wel de lijst van
mensenrechten moeten doorkammen om te kijken welk recht zich leent voor
welke dieren. En welke rechten zich misschien wel lenen voor alle dieren.
bron: De Groene Amsterdammer, De rechten van het dier, 1 december 2001
Cliteur wijst er vervolgens op dat dit niet makkelijk zal zijn, omdat
belangen van verschillende dieren en mensen behoorlijk kunnen botsen.
Je kunt zeggen dat hij dieren opvat als groepen met eigen culturele
identiteiten.
222pLeg uit dat culturele diversiteit een uitdaging is voor democratie, met:
− de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’, en
− tekst 8.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
