opgave 2Opgave 2 Kinderen van Moeder Aarde
Kinderen van Moeder Aarde is een kinderboek van
Thea Beckman. Het verhaal speelt zich af in de
toekomst, enkele eeuwen na een derde
wereldoorlog, in een land dat Thule heet.
In Thule gelooft men dat deze derde wereldoorlog
is veroorzaakt door de heerschappij van mannen
die denken dat ze moeten veroveren om succesvol
te zijn. Volgens de inwoners van Thule, de
Thulenen, brengen vrouwen nieuw leven voort,
kennen vrouwen mededogen, zijn ze gevoelig,
eerlijk, intelligent en beter bestand tegen de strijd
om het bestaan dan mannen. En omdat vrouwen
veelzijdiger, taaier en vindingrijker zijn en beter
pijn en verdriet kunnen verdragen, zijn vrouwen
volgens de Thulenen beter geschikt om te regeren.
Gedurende het grootste deel van de geschiedenis heeft er een ander,
negatiever beeld van vrouwen bestaan dan dat van de Thulenen.
Aristoteles meende bijvoorbeeld dat de vrouw “slechts een mislukte man
is”. En Spinoza schreef in de zeventiende eeuw: “Men mag gerust
beweren dat de vrouwen van nature geen rechten hebben gelijk aan de
mannen, en dat het dus niet mogelijk is dat beide geslachten samen
regeren, nog veel minder dat mannen door vrouwen geregeerd worden.”
Aristoteles maakt een onderscheid tussen twee vormen van bijzondere
rechtvaardigheid: verdelende rechtvaardigheid en corrigerend recht.
62pLeg uit bij welke vorm van bijzondere rechtvaardigheid Spinoza’s
uitspraak over de positie van vrouwen past.
Leg vervolgens uit dat zowel Spinoza als de Thulenen het criterium
‘gelijkheid’ voor een rechtvaardige verhouding tussen de seksen afwijzen.
Ook in de negentiende eeuw waren er filosofen die dachten dat vrouwen
minderwaardig zijn. Zo heeft Schopenhauer een van zijn filosofische
beschouwingen gewijd aan de minderwaardigheid van de vrouw:
Volgens de Franse schrijfster Benoîte Groult hebben vrouwonvriendelijke
opvattingen van filosofen zoals Schopenhauer veel invloed gehad. Zij
beschrijft dat vrouwen daardoor niet de kans hadden te zijn wie ze wilden
zijn en te doen wat ze wilden doen:
Martha Nussbaum benadert rechtvaardigheid vanuit haar opvatting over
een volwaardig menselijk leven. Zij benoemt verschillende vermogens die
een mens nodig heeft om zo’n volwaardig leven te leiden.
Nussbaum onderscheidt daarbij drie verschillende soorten capabilities.
73pNoem deze drie soorten capabilities.
Leg vervolgens uit met een citaat uit tekst 3 welke soort capabilities
vrouwen missen volgens Schopenhauer.
Leg tot slot uit met een citaat uit tekst 4 welke soort capabilities vrouwen
volgens Groult hebben gemist.
In het boek Kinderen van Moeder Aarde van Beckman komen de
Thulenen in contact met de beschaving van de Badenburgers, waar
mannen de baas zijn. De Badenburgers zeggen over het gebruik van
grondstoffen:
De vrouwen van Thule hebben een andere opvatting over de verhouding
met Moeder Aarde en wijzen juist op:
De Badenburgers verhandelen goud en andere grondstoffen met andere
landen. Zo hebben ze een rijke economie opgebouwd.
De Thulenen hebben geen interesse in hun goud en zijn ook niet
geïnteresseerd in de luxeproducten van de Badenburgers, zij gebruiken
slechts wat ze nodig hebben.
Volgens Thomas Pogge is de zeggenschap over grondstoffen in de
tegenwoordige mondiale orde een belangrijke oorzaak van armoede en
conflict. Hierbij wordt gesproken van ‘de vloek van de hulpbronnen’.
83pGeef aan wat het grondstoffenprivilege inhoudt.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat de Thulenen de vloek van de
hulpbronnen vermijden.
Leg tot slot uit dat deze oplossing van de Thulenen verschilt van de
oplossing van Pogge.
De Thulenen hebben meer hulpbronnen dan de Badenburgers. De
Badenburgers beginnen daarom een oorlog met de Thulenen.
Charles Beitz is van mening dat het niet eerlijk is wanneer sommige
landen meer hulpbronnen hebben dan andere landen. Hij stelt twee
principes voor om de voordelen rechtvaardig te verdelen.
Eén daarvan is het mondiale verdelingsprincipe, een mondiaal systeem
van handel en samenwerking waarin belasting wordt geheven op
hulpbronnen.
Rawls heeft kritiek op de twee principes van Beitz.
92pLeg uit dat de aanspraak van de Badenburgers op de hulpbronnen van de
Thulenen:
− door de Badenburgers met het andere principe van Beitz kan worden
verdedigd en
− door de Thulenen met de kritiek van Rawls kan worden afgewezen.
Garett Hardin beschouwt armoede als uitkomst van een tragedie van de
meent. Hij zou de optimistische opvatting van de Thulenen over de
harmonie van Moeder Aarde onjuist en gevaarlijk vinden. Hij zou deze
opvatting bekritiseren met de begrippen ‘eindigheid’ en ‘schaarste’ en de
begrippen ‘individueel belang’ en ‘gemeenschappelijk belang’.
103pGeef met deze vier begrippen weer wat Hardin verstaat onder een
tragedie van de meent.
Geef vervolgens met deze vier begrippen weer welke kritiek Hardin op de
Thulenen zou hebben.
Beargumenteer tot slot met een afweging van de opvatting van de
Thulenen en die van Hardin welk van deze opvattingen over armoede je
realistischer vindt.
Net als de Thulenen meent de Amerikaanse schrijfster Rebecca Solnit dat
veel van de ellende in de wereld ontstaat doordat vrouwen te weinig te
zeggen hebben.
Volgens Solnit kunnen veel mannen geen kritiek van vrouwen verdragen
en is het voor hen vanzelfsprekend om aan vrouwen uit te leggen hoe iets
zit, zelfs wanneer ze er eigenlijk geen verstand van hebben. Niet alle
mannen doen dit, maar er is geen enkele vrouw die dit doet volgens
Solnit.
In het feministische perspectief van Kinderen van Moeder Aarde en van
Rebecca Solnit is het een typische eigenschap van mannelijke leiders dat
ze zich niet onzeker kunnen opstellen in het bijzijn van vrouwen. Dit is
volgens Solnit een oorzaak van veel slechte beslissingen die tot rampen,
oorlog en armoede leiden.
Walzer meent dat gemeenschappen zélf moeten beschikken over hun
invulling van rechtvaardigheid. Toch is deze zelfbeschikking volgens hem
geen garantie voor rechtvaardigheid.
Walzer noemt twee vergissingen die volken kunnen maken in de manier
waarop ze lokale rechtvaardigheid invoeren.
113pGeef deze twee vergissingen weer.
Beargumenteer vervolgens met Solnits opvatting over mannen of de
absolute heerschappij van vrouwen in Kinderen van Moeder Aarde één
van deze vergissingen is.
opgave 3Opgave 3 Grensmuren
De Chinese Muur, China’s belangrijkste toeristische attractie, werd ooit
gebouwd om de beschaving te beschermen tegen invallen van barbaren.
Tegenwoordig bouwen landen grensmuren omdat ze zich willen
beschermen tegen de instroom van migranten. Tussen de Verenigde
Staten en Mexico bijvoorbeeld staat op een groot deel van de 3000 km
lange grens een muur of hoog hek om het welvarende Amerika te
beschermen tegen arme migranten uit Midden-Amerika.
Als Menno Bentveld, programmamaker voor de VARA, langs deze muur
loopt, verbaast hij zich hierover. In zijn televisieprogramma De Muur
interviewt hij een Amerikaanse ambtenaar, Peter Nunez, die betrokken is
bij de bouw van de muur.
De discussie in tekst 7 kan worden begrepen met Cicero’s onderscheid
tussen rechtvaardigheid en medemenselijkheid. Rechtvaardig handelen
moet volgens Cicero aan drie basisprincipes voldoen. Sommige filosofen
vinden het onderscheid tussen rechtvaardigheid en medemenselijkheid
ontoereikend als het gaat om mondiale rechtvaardigheid.
124pLeg met tekst 7 uit dat Nunez elk van de drie basisprincipes van
rechtvaardigheid kan gebruiken om het bestaan van de muur te
rechtvaardigen.
Leg vervolgens met tekst 7 uit dat volgens Bentveld in dit geval
rechtvaardigheid alleen ontoereikend is.
Ondanks de grensmuur wonen en werken in de Verenigde Staten miljoenen immigranten zonder geldige werk- of verblijfsvergunning. Deze migranten doen vooral zwaar en slecht betaald werk waar geen Amerikanen voor te vinden zijn. Zo vormen de illegale immigranten een belangrijk onderdeel
van de Amerikaanse economie. Een illegale migrant kan heel goed
tientallen jaren ongestoord in de Verenigde Staten wonen en werken mits
hij zijn huur en verzekeringen op tijd betaalt.
Uriel uit Mexico is zo’n immigrant die jarenlang illegaal werkte in de
Verenigde Staten. In al die jaren betaalde hij zijn huur en verzekeringen
en stichtte hij een gezin. Op een dag werd Uriel aangehouden omdat hij
een stopteken van de politie negeerde. Vervolgens werd hij het land
uitgezet en moest hij zijn vrouw en zoontje van twee maanden
achterlaten. Nu ziet hij zijn vrouw en kind alleen in het weekend,
gescheiden door het hoge hek op de grens.
Voor Immanuel Kant is de gastvrijheid die we aan vreemdelingen moeten
bieden verbonden met wereldburgerrecht.
134pGeef aan wat volgens Kant het verband is tussen gastvrijheid en
wereldburgerrecht.
Leg vervolgens met de begrippen ‘gastrecht’ en ‘bezoekrecht’ uit dat Uriel
volgens de opvatting van Kant misbruik heeft gemaakt van de
Amerikaanse gastvrijheid.
Beargumenteer tot slot of het rechtvaardig is dat Uriel is uitgezet. Geef
daarbij aan wat jij onder ‘rechtvaardigheid’ verstaat.
Ook aan de buitengrenzen van de Europese Unie (EU) zijn grensmuren
en hekken gebouwd om de instroom van migranten en vluchtelingen te
beperken, onder andere tussen Hongarije en Servië en tussen
Griekenland en Turkije. De belangrijkste ‘grensmuur’ van de EU wordt
echter gevormd door de Middellandse Zee. Vele migranten wagen in
gammele en overvolle bootjes de overtocht, waarbij elk jaar duizenden
mensen verdrinken. Onder hen zijn veel vluchtelingen uit landen als Syrië
en Irak, die in Europa recht hebben op asiel omdat er in hun land oorlog
woedt.
De Raad van Europa is een organisatie die zich inzet voor democratie en
mensenrechten. Vrijwel alle Europese landen zijn lid van deze Raad.
In 2015 uitte de Raad kritiek op het vluchtelingenbeleid van Europese
landen. Nils Muižnieks, de commissaris voor de Mensenrechten van de
Raad, noemt het beleid rampzalig en onaanvaardbaar. Volgens Muižnieks
laten de Europese landen vluchtelingen in de steek.
Volgens Muižnieks komen sommige Europese landen hun plicht niet na
omdat ze geen verantwoordelijkheid voor de vluchtelingen nemen.
Bij het onderscheid tussen positieve en negatieve plichten hoort een
onderscheid tussen herstellende verantwoordelijkheid en
resultaatsverantwoordelijkheid.
143pLeg uit welk soort verantwoordelijkheid hoort bij positieve plicht en welk
soort verantwoordelijkheid hoort bij negatieve plicht.
Leg vervolgens met tekst 8 uit welk soort plicht volgens Muižnieks niet
nagekomen wordt.
Kritische journalisten en wetenschappers wijzen erop dat grensmuren
weinig veranderen aan de instroom van migranten. Volgens hen hebben
grensmuren vooral de functie om burgers van welvarende landen een
gevoel van bescherming te geven tegen de bedreigende ongelijkheid in
de wereld. Burgers in rijke landen zijn bang hun welvaart te verliezen aan
immigranten en eisen bescherming van hun overheid.
Volgens Peter Singer geven mensen drie verschillende redenen waarom
ze mensen in nood elders in de wereld niet hoeven te helpen.
153pGeef deze drie redenen om niet te hoeven helpen.
Leg vervolgens uit bij welke reden het bouwen van grensmuren volgens
de kritische journalisten en wetenschappers past.
Geef tot slot het argument waarmee Singer deze reden zou weerleggen.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
De Sloveense filosoof Slavoj Žižek reageerde in een essay op de
groeiende stroom vluchtelingen die naar Europa komt om een nieuw
bestaan op te bouwen. Volgens Žižek moeten Europeanen onder ogen
zien dat massale migratie een blijvend verschijnsel is.
De oorzaak van de massale migratie ligt volgens Žižek in het wereldwijde
kapitalistische systeem. Hij stelt dat vluchtelingen de prijs zijn die we
betalen voor de mondiale economie. Dat is volgens Žižek ook direct een
aanwijzing voor wat er fout is aan de kapitalistische mondialisering. Hij
pleit daarom voor een radicale economische verandering, die een einde
moet maken aan de omstandigheden waaruit het vluchtelingenprobleem is
voortgekomen.
Tegelijkertijd vraagt Žižek zich af of mondiale rechtvaardigheid een utopie
is. Volgens hem moeten we streven naar mondiale rechtvaardigheid, maar
is die alleen bereikbaar als we onze manier van leven ingrijpend
veranderen.
Je kunt je afvragen of we vanuit onze menselijke natuur in staat zijn om
ons leven ingrijpend te veranderen.
162pBeargumenteer met jouw opvatting van de menselijke natuur of het
nastreven van mondiale rechtvaardigheid utopisch is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
