Eindexamen filosofie havo 2006, tijdvak 1

Welke conclusie zou Ludwig Wittgenstein trekken ten aanzien van de vraag of de

Antipoden pijn of blijdschap kunnen voelen?

Geef daarbij aan wat er volgens Wittgenstein nodig is om van ‘iets’ vast te kunnen stellen

of het gevoel heeft.

De ‘Aardlingen’ raken in gesprek met de Antipoden en al gauw blijkt dat de taal en de

manier van leven en zelfs de filosofie erg lijkt op die van ons. Maar er is een belangrijk

verschil: de Antipoden drukken zich op een zeer technische manier uit. Wat de Aardlingen

niet weten is dat de Antipoden op het gebied van neurologie en biochemie grote

technologische doorbraken hebben bereikt. Een gevolg hiervan is dat de Antipoden bij het

beschrijven van hun persoonlijke gevoelens en ervaringen veelvuldig gebruik maken van

begrippen uit de neurologie, zoals ‘zenuwen’, ‘vezels’, ‘synapsen’ en ‘neuronen’. Eén van

de filosofen vraagt zich dan ook af of Antipoden gevoelens van verliefdheid of pijn wel

kennen, zoals Aardlingen die kennen, want deze woorden gebruiken de Antipoden immers

niet. Als de Aardlingen en Antipoden hierover met elkaar in gesprek raken, wordt snel

duidelijk dat het gaat om dezelfde gevoelens en ervaringen.

Het gesprek tussen de Aardlingen en de Antipoden leek in het begin dus vast te lopen op de

betekenis van woorden: bedoelen ze met de verschillende woorden wel hetzelfde?

(naar: Richard Rorty, Philosophy and the Mirror of Nature)

Gottlob Frege heeft in zijn artikel ‘Over betekenisinhoud en betekenisomvang’ (1892) een

onderscheid gemaakt tussen de intensie en de extensie van een woord.

Leg uit wat volgens Frege het onderscheid is tussen de intensie en de extensie van een

woord.

Licht dit onderscheid toe met behulp van de gegevens uit bovenstaande inleiding over de

ontmoeting tussen de Aardlingen en de Antipoden.

Ook valt het een ‘aardse’ filosoof op dat de Antipoden geen woord voor ‘geest’ of

‘bewustzijn’ kennen. Als hij daarover in gesprek raakt met de Antipoden, volgt de uitleg dat

men vroeger op hun planeet ook wel sprak over ‘geest’ of ‘bewustzijn’, maar dat men daar

intussen op grond van nieuwe neurologische kennis van is teruggekomen. Praten over

‘geest’ ziet men als een overblijfsel van een ouderwetse en achtergebleven ‘populaire

psychologie’, waarin werd uitgegaan van ‘geest’ of ‘bewustzijn’ als op zichzelf staande

fenomenen.

Volgens Gilbert Ryle ontstaan veel filosofische problemen door verkeerd taalgebruik. In

zijn hoofdwerk uit 1949 levert hij kritiek op de manier waarop het begrip ‘geest’ in de

filosofie van Descartes wordt gebruikt. Hij spreekt in dit verband van de ‘categoriefout’ in

het taalgebruik van Descartes.

Leg uit wat Ryle verstaat onder de ‘categoriefout’.

Beargumenteer tevens in welk opzicht de opvatting van Ryle over het begrip ‘geest’

aansluit bij de opvatting van de Antipoden daarover.

René Descartes maakt in zijn filosofie een scherp onderscheid tussen mensen enerzijds en

dieren en machines anderzijds. Dieren handelen volgens hem zuiver op grond van reflexen

die veroorzaakt worden door een mechaniek. Hij beschouwt dieren als veredelde

‘automaten’. De opvattingen van Descartes worden omschreven als ontologisch dualisme.

Descartes – die leefde in de 17e eeuw – was echter ook op de hoogte van bepaalde

neurologische processen, zoals de prikkeling van zenuwen. Op dieren, maar ook op mensen

kunnen volgens hem prikkels van buiten inwerken. Niet alleen op het lichaam, maar óók op

de geest. Zijn dualisme roept de vraag op hoe prikkels van buiten die bij de mens inwerken

op het lichaam, óók kunnen inwerken op de geest.

Leg uit waarom Descartes een dualist genoemd kan worden en geef aan de hand van een

voorbeeld aan hoe volgens hem prikkels van buiten kunnen inwerken op het lichaam én de

geest van de mens.

Op het dualisme van Descartes is veel kritiek gekomen. Onder meer van Daniel Dennett. In

zijn boek ‘Het bewustzijn verklaard’ (1991) komt hij met de theorie dat de geest of het

bewustzijn niet losstaat van de fysieke hersenen: ‘…. er is geen reden om aan te nemen dat

de hersenen zelf nog een hoofdkwartier hebben, een inwendig heiligdom, en dat het daar

aankomen (van informatie) de noodzakelijke of toereikende voorwaarde is voor een

bewuste ervaring.’ De zienswijze van Dennett levert een probleem op als het gaat om

bewuste ervaringen in kwalitatief en subjectief opzicht.

Denk maar aan de waardering van de smaak van bier of het ervaren van de schoonheid van

een landschap. Maar niet alleen het proeven van bier of het zien van een landschap, maar

ook voelen, zien, horen en denken zelf, zullen altijd op een bepaalde manier subjectief

ervaren worden. Zal het ooit mogelijk zijn om met behulp van de natuurwetenschappen deze

subjectieve en kwalitatieve ervaringen – qualia genaamd – te herleiden tot neurologische

processen in de hersenen?

Geef aan tot welk standpunt Dennett komt ten aanzien van de vraag of qualia van belang

zijn bij het onderzoek naar bewustzijn.

Beargumenteer tevens of je het met Dennetts standpunt eens bent.

Thomas Nagel heeft zich ook met het qualia-vraagstuk beziggehouden. Want, stel dat qualia

bestaan en de wetenschap in staat is om deze subjectieve ervaringswijzen te herleiden tot de

werking van de hersenen, dan zou het mogelijk kunnen worden om ook subjectieve

ervaringswijzen te simuleren in digitale computers. Dan zouden bewuste computers ofwel

robots met kwalitatieve ervaringen mogelijk worden.

Ten aanzien van ‘bewustzijn’ worden doorgaans drie vormen onderscheiden: de manier

waarop we de alledaagse werkelijkheid ervaren, het vermogen om ergens aan te denken en

het besef dat we hebben van ons eigen denken.

Over de vraag of we wetenschappelijke kennis van qualia kunnen bereiken heeft Nagel een

gedachte-experiment ontwikkeld over ‘hoe het voelt om een vleermuis te zijn’.

Geef aan de hand van het gedachte-experiment over ‘hoe voelt het om een vleermuis te zijn’

aan welke conclusie Nagel zou trekken over de mogelijkheid om machines te maken die

subjectieve ervaringen (of qualia) hebben.

Leg uit op welke van de drie genoemde vormen van bewustzijn Nagels gedachte-experiment

betrekking heeft.

Aan de ontwikkeling van ‘denkende machines’ wordt gestaag gewerkt. Zo zijn er

kunstmatig intelligente schaakcomputers ontworpen die kunnen wedijveren met

topschakers. Dit roept de vraag op of het menselijke brein ooit voorbijgestreefd gaat

worden door ‘kunstmatige breinen’. John Searle maakt in zijn boek ‘Geesten, hersenen en

wetenschap’ (1984) een vergelijking tussen de manier waarop informatie wordt verwerkt

door de mens en de manier waarop de huidige generatie computers dat doet.

Hij levert daarbij kritiek op filosofen die de mens voorstellen als een combinatie van

hardware en software. Om aan te geven dat er een fundamenteel verschil is tussen

menselijk denken en het denken van een computer kwam Searle met het gedachte-

experiment van de Chinese kamer.

Leg uit wat dit experiment inhoudt en geef aan welke conclusie Searle trekt over het

verschil tussen menselijk denken en het denken van een computer.

Als men er in de toekomst in slaagt om een computer net zo te laten denken als de mens,

zou dit betekenen dat er nauwelijks of geen verschil meer is tussen wat in de hersenen

gebeurt en wat in de geest gebeurt: de machine kan tevens ‘bewust’ worden genoemd. De

voorspelling van de aanhangers van de identiteitstheorie komt dan uit: tussen hersenen en

geest (bewustzijn) is er geen onderscheid meer. Tegenstanders van de identiteitstheorie

beweren echter dat gedachten eigenschappen hebben die hersenprocessen – ook al vinden ze

plaats in een neuraal netwerk – niet hebben. Een van die eigenschappen is ‘intentionaliteit’.

Geef aan wat onder intentionaliteit wordt verstaan en lever aan de hand hiervan kritiek op

de stelling van de aanhangers van de identiteitstheorie.

Welke overeenkomst is er tussen de hierboven beschreven toetsing van de prestaties van

expertsystemen en de test van Turing?

In dezelfde tekst wordt ook de rechtspraak genoemd als een voorbeeld waarin

expertsystemen worden toegepast. Wat mensen kunnen, kunnen computers ook, zo denkt

men.

Het bepalen van de juiste strafmaat voor een vergrijp vereist, nemen wij aan, de expertise

van een rechter. Een rechter heeft de expertise om met inachtneming van de verschillende

omstandigheden die golden bij het vergrijp en van de achtergrond van de verdachte een

vonnis uit te spreken. Een wetgevende instantie kan echter ook beslissen dat rechters

voortaan de strafmaat vaststellen op basis van een aantal formele principes, zoals de aard

van het vergrijp, het strafblad van de delinquent en een beperkt aantal andere, formeel

toetsbare criteria. Op deze manier wordt het intuïtieve oordeel van de rechter uitgeschakeld

en wordt zijn taak beperkt tot het toepassen van een aantal formele regels.

bron: Philip Brey, Mens versus computer. (in H. Achterhuis, (red), Van stoommachine tot

cyborg. Denken over techniek in de nieuwe wereld)

Volgens H.T. Schipper, oud-voorzitter van de Nederlandse vereniging van juristen is een

dergelijk expertsysteem in de rechtspraak juist daarom niet wenselijk.

De wezenlijke efficiency van de rechtspraak in ethisch, democratisch en humanitair opzicht

groeit namelijk niet wanneer een vonnis aan een computer wordt ontleend, maar naarmate

zij meer genuanceerd en kenbaar op individuele gevallen betrokken is.

Naarmate de moderne rechter zich meer bewust wordt van de waarde van zijn uitspraken,

zal hij zich minder als onaantastbare autoriteit manifesteren en meer laten blijken dat hij als

menselijk wezen in slechts betrekkelijk geringe mate van zijn cliënten verschilt.

bron: H.T. Schipper. Mensbeeld in rechte. Zoeken naar het mensbeeld

Turing zelf geeft enkele argumenten tegen zijn eigen test, waaronder het argument op grond

van bewustzijn, zoals geformuleerd door professor Jefferson.

Wat houdt het argument op grond van het bewustzijn in?

Leg vervolgens uit in welk opzicht dit argument een ondersteuning kan zijn voor de

opvatting dat een uitspraak van een rechter verschilt van een uitspraak door een

computersysteem.

Ook het al dan niet toelaten van asielzoekers kan afhangen van het oordeel van de

computer.

Dat dergelijke beslissingen al door een computer genomen worden, blijkt uit een lezing van

minister Korthals van justitie, gehouden in 1999 op een congres over privaatrecht in de 21e

eeuw.

De gedachte dat de computer het rechterswerk overneemt, is en blijft moeilijk te accepteren.

Maar we moeten wel beseffen dat we het stadium dat overheidsbeslissingen via

expertsystemen genomen kunnen worden bij bepaalde massazaken al bereikt hebben. Bij

bijvoorbeeld beslissingen over de verkrijging van het Nederlanderschap wordt op basis van

een aantal ‘hard en fast rules’ een beslissing genomen. Bij de inrichting van de wet wordt al

rekening gehouden met het feit dat in massazaken uitvoering slechts mogelijk is als dat

automatisch kan.

bron: Minister Korthals: site Ministerie van Justitie

In de tekst van Brey wordt echter ook gesproken over ethiek: ‘Bij de beslissing of een

asielzoeker wel of niet wordt toegelaten, of welke strafmaat een wetsovertreder krijgt, is het

overlaten van de beslissing aan een computer vanuit ethisch oogpunt zeer omstreden.’

Met behulp van welk criterium zal het utilisme de toelaatbaarheid van expertsystemen

beoordelen?

Hoe zou een utilist tot een oordeel komen over de besluitvorming door computers over de

toelating van asielzoekers?

Ook in het onderwijs spelen intelligente computersystemen in toenemende mate een rol. Je

filosofiedocent legt in de lessen uit wat de machine van Turing inhoudt. Wellicht zijn

machines op een bepaalde manier intelligent te noemen, op een gelijksoortige wijze zoals

mensen intelligent gedrag vertonen. De vraag kan vervolgens gesteld worden: hebben

leerlingen overeenkomsten met machines, in plaats van andersom?

Volgens Putnam heeft de Turingmachine intelligente eigenschappen, zodat men ervan uit

kan gaan dat deze machine een voorbeeld of model is van hoe de menselijke geest werkt.

In hoeverre zijn Turingmachines een model van de menselijke geest?

Leg aan de hand van dit model uit hoe de geest van een leerling functioneert bij het maken

van schoolwerk.

In het boek ‘Het tijdperk van de levende computers’ van Ray Kurzweil, wordt fantasievol

beschreven hoe het onderwijs er in het jaar 2029 zou kunnen uitzien.

Het leren van mensen geschiedt voornamelijk met virtuele leerkrachten en wordt verbeterd

door de vrijwel overal verkrijgbare zenuwimplantaten. De implantaten verbeteren het

geheugen en de waarneming, maar het is nog niet mogelijk kennis direct te downloaden.

Hoewel het leren is verbeterd door virtuele ervaringen, intelligent interactief onderwijs en

zenuwimplantaten vereist het nog steeds tijdrovende menselijke ervaring en studie. Op deze

activiteit concentreert de mens zich voornamelijk.

bron: Ray Kurzweil: Het tijdperk van de levende computers

Ongetwijfeld speelt denken of het leren denken een belangrijke rol in het onderwijs.

Halverwege de 19e eeuw formuleerde de Duitse wetenschapper Ludwig Büchner al een

materialistische visie op het begrip ‘denken’.

Leg uit wat Büchner onder denken verstaat.

Geef daarbij aan hoe de materialistische opvatting van Büchner te herkennen is in de visie

op onderwijs in 2029, zoals door Kurzweil in tekst 5 verwoord.

Volgens de eerder genoemde Dreyfus, die zeer geïnspireerd is door de filosofie van

Merleau-Ponty, is de menselijke wereld een geheel andere wereld dan de kunstmatige

wereld van computers en implantaten.

Deze ‘menselijke wereld’ is een wereld die niet geheel objectief is, maar gevuld is met

structuren, zoals geuren, gevoelens, frustraties, bedreigingen, hindernissen en doelen. Deze

geuren en hindernissen zijn geen zaken die we zomaar bedenken, maar die zich in onze

interactie met de wereld en in onze ervaring manifesteren. In deze wereld zijn we ook actief

en leren we waarnemen, handelen en denken. Deze wereld evolueert echter mee met onze

activiteiten, omdat mede in en door deze activiteiten zich steeds nieuwe structuren

manifesteren. Zo is de wereld van een pasgeboren baby nog grotendeels ongestructureerd,

maar bevinden zich in de wereld van een volwassen mens talloze, in de loop van de jaren

uitgekristalliseerde structuren.

bron: Philip Breys, Mens versus computer. (in H. Achterhuis, (red), Van stoommachine tot

cyborg. Denken over techniek in de nieuwe wereld)

Hoe denkt Merleau-Ponty over de verhouding tussen lichaam en geest?

Leg daarbij aan de hand van tekst 6 uit waarin deze opvatting verschilt van de opvatting van

Büchner.