Eindexamen biologie havo 2023, tijdvak 2

Tuberculose kan een chronische ziekte worden als er littekenweefsel in de longblaasjes in het bovenste deel van de longen ontstaat. Door het littekenweefsel is dat deel van de longen minder rekbaar. Een aantal volumes van het ademhalingsstelsel zijn: 1 vitale capaciteit (V VC of VC) 2 totale longcapaciteit (V TC of TLC) 3 dode ruimte

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende volume groter of kleiner is geworden door de vorming van littekenweefsel of gelijk is gebleven. Vera’s opa werd opgenomen in een sanatorium in de bossen, waar hij moest rusten en schone lucht kon inademen. Samen met andere tbc- patiënten lag hij in een ruimte waar de ramen voortdurend wijd open stonden. Na een verblijf van twee jaar in het sanatorium kon hij naar huis. Het verblijf in een sanatorium was toen de enige behandelmethode voor tbc-patiënten. Om erachter te komen of deze behandelmethode ook echt effectief is, kan een natuurwetenschappelijk experiment worden opgezet met een groep die de behandeling krijgt en een controlegroep. Zo’n experiment is echter nooit uitgevoerd.

Noteer een medisch-ethische reden waarom zo’n experiment niet is uitgevoerd. Om te testen of iemand tbc heeft, wordt de mantouxtest gebruikt. Hierbij wordt onderhuids een kleine injectie gegeven en wordt na drie dagen gekeken of er een afweerreactie opgetreden is. Als de injectieplek opzwelt, is het immuunsysteem eerder in aanraking gekomen met tbc.

Worden bij de mantouxtest antigenen of antistoffen geïnjecteerd? En zal er bij iemand die al tegen tbc gevaccineerd is wel of geen zwelling ontstaan? geïnjecteerd met bij een gevaccineerd persoon A antigenen wel een zwelling B antigenen geen zwelling C antistoffen wel een zwelling D antistoffen geen zwelling

De arts bij de GGD vertelt dat veel mensen in Indonesië de tbc-bacterie bij zich dragen, maar er niet ziek van worden. Onder bepaalde omstandigheden kan de bacterie zich toch gaan vermenigvuldigen en wordt de besmette persoon alsnog ziek. Onlangs is ontdekt hoe Mycobacterium tuberculosis zich jarenlang kan verstoppen in het menselijk lichaam zonder ziekteverschijnselen te veroorzaken. Normaal gesproken worden bacteriën gefagocyteerd door macrofagen. In een macrofaag komen de bacteriën terecht in blaasjes (fagosomen) die versmelten met lysosomen. Vervolgens worden de bacteriën afgebroken door stoffen uit de lysosomen (afbeelding 2). afbeelding 2

Hoe komt het dat het specifieke afweersysteem niet reageert op deze macrofaag? De antigenen van Mycobacterium tuberculosis … A komen overeen met lichaamseigen antigenen. B worden afgebroken door stoffen uit het lysosoom. C worden niet gepresenteerd. Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie. In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven. tabel 1 gemiddelde volwassen lengte gemiddeld volwassen gewicht dagelijkse energiebehoefte

Bereken aan de hand van bovenstaande gegevens, voor hoeveel dagen een orka energie heeft na het eten van een haaienlever. Noteer je berekening. Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd. Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.

Komen de vetten vanuit het lymfesysteem het eerst in de bovenste holle ader of in de poortader? En hoe vaak gaat een vetmolecuul minimaal door het hart op de route naar het onderhuids bindweefsel? het eerst in door het hart A bovenste holle ader 0 keer B bovenste holle ader 1 keer C bovenste holle ader 2 keer D poortader 0 keer E poortader 1 keer F poortader 2 keer

− Schrijf hart en maag onder elkaar en noteer erachter of het betreffende orgaan wordt gestimuleerd of wordt geremd door het orthosympatisch zenuwstelsel. − Licht toe dat er hierdoor meer energie beschikbaar komt voor de vluchtreactie. Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de Valsbaai. Dit zal gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met de witte haai en voor concurrenten van de witte haai.

Noteer een andere oorzaak waardoor er minder uitspoeling zal zijn in voorjaar en zomer. Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg. Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven: 1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten. 2 Eutrofiering verandert de tolerantiegrenzen van een plant.

In de mestkelders wordt door micro-organismen – zoals bacteriën en gisten – een deel van de organische stoffen uit de mest afgebroken. Hierbij ontstaan gassen. Op de mest kan een korst ontstaan waaronder de gassen zich ophopen. Om korstvorming tegen te gaan afbeelding 2 moet Simon de mest regelmatig mixen (afbeelding 2). Hij raakte bedwelmd toen daarbij mestgassen via het open achterraam zijn trekker binnenkwamen. In tabel 1 zijn de eigenschappen van mestgassen weergegeven en het gevaar dat deze opleveren. tabel 1 naam eigenschappen gevaar koolstofdioxide (CO 2 ) zwaarder dan lucht, reukloos verstikking methaan (CH 4 ) lichter dan lucht, reukloos brand, explosie ammoniak (NH 3 ) lichter dan lucht, sterk ruikend brand waterstofsulfide (H 2 S) zwaarder dan lucht, sterk ruikend vergiftiging blauwzuurgas (HCN) zwaarder dan lucht, sterk ruikend vergiftiging In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan.

Ontstaat koolstofdioxide bij zuurstofarme omstandigheden, bij zuurstofrijke omstandigheden of bij beide? A alleen bij zuurstofarme omstandigheden B alleen bij zuurstofrijke omstandigheden C bij beide Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen.

Ontstaat blauwzuurgas bij de afbraak van eiwitten of bij de afbraak van koolhydraten? En waterstofsulfide? blauwzuurgas waterstofsulfide A eiwitten eiwitten B eiwitten koolhydraten C koolhydraten eiwitten D koolhydraten koolhydraten Het risico op vergiftiging is bij blauwzuurgas groter dan bij waterstofsulfide.

Verklaar dit aan de hand van de gegevens in tabel 2. Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort. Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn: 1 aantasting van de hersenen 2 binding aan een enzym 3 verward gedrag 4 verstoring van de impulsgeleiding

Als de giftige gassen de functie van bepaalde hersendelen verstoren, wordt de situatie snel heel gevaarlijk. Je kunt dan namelijk niet meer bedenken dat je om hulp moet roepen. Bovendien wordt de regeling van je ademhaling aangetast. In afbeelding 3 zijn een deel van het ruggenmerg en verschillende delen van de hersenen met letters aangegeven. afbeelding 3

Geef dit voordeel. Floor maakt een evolutionaire stamboom van de verschillende kikker- en paddengeslachten in Nederland (afbeelding 3). Ze geeft daarbij de soorten aan die in Nederland vóórkomen en hoe de eitjes worden afgezet. afbeelding 3 Naar aanleiding van de stamboom doet Floor de volgende uitspraken: 1 De bruine kikker en de heikikker behoren tot dezelfde soort. 2 Gedurende de evolutie van de kikkers en padden is het legseltype minstens twee keer veranderd. 3 De gewone pad is nauwer verwant aan de knoflookpad dan aan de boomkikker.

Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van overstekende padden steeds kleiner. Onderzoekers wilden weten wat het effect is van het licht van de lantaarnpalen langs de wegen op de trekroutes van padden. De paddenwerkgroep van Floor werkte mee aan dit onderzoek. Voor het onderzoek zijn de volgende hypotheses opgesteld: 1 Padden worden aangetrokken door licht. 2 Padden zijn minder gevoelig voor rood licht. Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos waar jaarlijks padden oversteken. De opzet, weergegeven in afbeelding 4, was als volgt: − In de berm langs de weg werd een scherm geplaatst dat padden tegenhoudt. − De berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden door dwarsgeplaatste schermen. − In elk vak werden drie vang-emmers ingegraven. − In de vakken werd een groene, witte of rode lamp geplaatst, of geen lamp. afbeelding 4 − Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering tot 23.30 uur. − Om 23.30 uur werden de padden geteld die in de vang-emmers waren gevallen. − Deze padden werden vervolgens veilig de weg overgezet. De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst.

Licht toe aan de hand van afbeelding 5 dat er wel aanwijzingen zijn dat hypothese 2 juist is. Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.

Welk type cellen is het meest gevoelig voor licht? En waarin zal de gevoeligheid van de extra variant verschillen waardoor kleur kan worden waargenomen bij weinig licht? meest gevoelig voor licht A kegeltjes B kegeltjes C staafjes D staafjes Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

De uitkomsten van het experiment leidden tot een nieuwe onderzoeksvraag: Wachten de padden tot de lichten uitgaan, of nemen ze een andere route? Om dit te testen, is het experiment herhaald. Net als in het eerste experiment gingen om 23.30 uur de lampen uit en werden de emmers geleegd. Om het aantal padden te bepalen dat had gewacht, werd ’s ochtends vlak voor zonsopgang nogmaals het aantal padden in de emmers geteld. De gegevens van de telling in de ochtend staan in afbeelding 6. afbeelding 6 Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd kan worden met behulp van licht. Ze schrijft: “Padden blijken te wachten met oversteken totdat het …1… is. Daarom adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en 23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best …2… zijn. Op deze manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is.”