bronnen

Eindexamen biologie havo 2003, tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

opgave 1Slimme vogels gebruiken werktuigen

tekst 1 Sommige vogels hebben trucs ontwikkeld om hun voedsel te bemachtigen.
Er zijn spechten die een groef in een boom hakken waarin ze een dennenkegel
klemmen. Hierdoor kunnen ze de zaden beter uit de kegel halen. Daarnaast staan
zo'n dertig andere vogelsoorten als werktuiggebruikers bekend. Het meest
populaire werktuig is ongetwijfeld de steen. Aasgieren (Neophron percnopterus) in
Afrika gooien met stenen struisvogeleieren kapot. Er zijn soorten die met een steen
in de snavel eieren te lijf gaan.
Een steen kun je ook anders gebruiken. Zanglijsters (Turdus philomelos) zijn dol op
huisjesslakken. Ze zijn niet sterk genoeg om het slakkenhuis met de snavel open te
breken. De lijster pakt met de snavel een slak bij de rand van de opening van het
huis en mept daarmee net zo lang op een steen tot het huis breekt.
Deze aambeeldtechniek wordt niet waargenomen bij merels (Turdus merula),
alhoewel zanglijsters en merels regelmatig in elkaars nabijheid worden
waargenomen.
bewerkt naar: de Gelderlander, 7 januari 1998
Tussen de den en de specht is sprake van een voedselrelatie.
12p
Leg uit dat er tussen den en specht ook sprake is van mutualisme.
De koperwiek behoort tot hetzelfde genus (geslacht) als de zanglijster, maar het zijn
verschillende soorten.
22p
Welke van de volgende namen is, gelet op de inleiding, de wetenschappelijke naam van de
koperwiek?
A Luscinia philomelos
B Philomelos merula
C Turdus iliacus
Een bepaalde zanglijster ziet herhaalde malen hoe andere zanglijsters de aambeeldtechniek
uitvoeren, maar neemt deze techniek niet over.
32p
Welk leerproces ontbreekt in dit geval bij deze zanglijster?
A gewenning
B imitatie
C inprenting
D trial-and-error
Een veelvoorkomende soort huisjesslak is de zwartrandtuinslak (Cepaea nemoralis). Binnen
deze soort bestaan verschillende kleurvariëteiten, onder andere gele en bruinroze. Deze
verscheidenheid in kleur is erfelijk bepaald. In een bepaalde bostuin met strooisel op de
bodem komen aanvankelijk beide kleurvariëteiten voor. Na een paar jaar is in deze tuin het
percentage gele slakken sterk afgenomen. In de duinen zien we juist de gele slakken.
42p
Geef een verklaring voor het feit dat er in deze bostuin op den duur vrijwel uitsluitend
bruin-roze slakken te vinden zijn.

opgave 2Stoelgangproblemen

tekst 2 Een op de drie Nederlanders heeft moeite met de stoelgang (poepen). Dit blijkt uit
een onderzoek dat is verricht in opdracht van een bedrijf dat een vezelrijk drankje
op de markt brengt dat de stoelgang moet bevorderen.
Het onderzoek ‘De stoelgang van de Nederlander' stelt dat driekwart van de
mensen met problemen op zoek gaat naar een oplossing. Wijziging van de voeding
kan de problemen met de stoelgang verminderen.
bewerkt naar: ANP, 18 augustus 1999
Bij de darmperistaltiek werken kring- en lengtespieren samen.
P
Q
R
S
In afbeelding 1 zijn met P, Q, R en S vier afbeeldingen van darmspieren schematisch
weergegeven.
P en Q zijn doorsneden door kringspieren, R en S zijn doorsneden door lengtespieren.
De pijl geeft de richting aan waarin het voedsel wordt vervoerd.
Peristaltiek treedt op doordat steeds twee van de in afbeelding 1 aangegeven situaties
wijzigen.
52p
Op welke schematische wijze wordt de werking van de peristaltiek juist weergegeven?
A Achter de voedselbrij P Q, voor de voedselbrij R S
B Achter de voedselbrij P Q, voor de voedselbrij S R
C Achter de voedselbrij Q P, voor de voedselbrij R S
D Achter de voedselbrij Q P, voor de voedselbrij S R
Tijdens de eerste ruimtereizen gebruikten de astronauten langere tijd voedsel dat volledig
wordt verteerd en dus geheel in het lichaam kan worden opgenomen. Na verloop van tijd
hadden de astronauten vaak een verminderde peristaltiek.
62p
Leg uit waardoor dit verschijnsel veroorzaakt wordt.
Een ander darmprobleem is diarree.
72p
Welk deel van het darmkanaal zorgt voor uitwerpselen in vastere vorm?
A blinde darm
B dikke darm
C dunne darm
D endeldarm
E twaalfvingerige darm
Diarree kan voor zeer jonge baby’s levensbedreigend zijn. Terwijl de ouders denken dat de
baby slaapt, kan het kind bewusteloos raken en zelfs sterven.
83p
Leg uit dat het optreden van diarree bewusteloosheid kan veroorzaken.
Als je poept, gebruik je bepaalde spieren om extra druk te zetten op de darm.
92p
Hoe komt deze druk tot stand?
A Doordat de buikspieren zich samentrekken en de middenrifspieren zich ontspannen.
B Doordat de middenrifspieren zich samentrekken en de buikspieren zich ontspannen.
C Doordat zowel de buikspieren als de middenrifspieren zich ontspannen.
D Doordat zowel de buikspieren als de middenrifspieren zich samentrekken.

opgave 3De Atitlánfuut

tekst 3 In Midden-Amerika komen futensoorten voor, die niet kunnen vliegen. Eén daarvan
was de Atitlánfuut, Podylimbus gigas, nauw verwant aan de gewone Amerikaanse
fuut, Podylimbus podiceps, die wel kan vliegen. De Atitlánfuut is sinds 1990 niet
meer waargenomen. Zijn verspreidingsgebied was beperkt tot het Atitlánmeer in
Guatemala. Hij leefde er van vis. Er wordt aangenomen dat hij is uitgestorven.
Elders, in Zuid-Amerika, komen nog wel niet-vliegende futen voor.
Aangenomen wordt dat het verspreidingsgebied van de gewone Amerikaanse fuut
in de ijstijden zuidelijker heeft gelegen. De Atitlánfuut is, zo denkt men, na de
laatste ijstijd ontstaan uit een populatie achterblijvers, die langzamerhand het
vliegvermogen heeft verloren. De niet-vliegende futen hebben in het voedselarme
meer waarschijnlijk meer voordeel gehad doordat zij geen grote vleugels en zware
vliegspieren aanlegden. De Atitlánfuut bezit wel vleugels maar ze zijn te klein om er
mee te vliegen. En zelfs al zou hij dat kunnen dan is op 2000 meter hoogte de lucht
te ijl en zijn de bergen rond het Atitlánmeer te hoog voor hem om weg te vliegen. In
de jaren zestig werd de Atitlánfuut voor het eerst bedreigd met uitsterven. Oorzaak
was toen het maaien van de rietvelden. De fuut had riet nodig, niet alleen om in te
nestelen maar ook als beschutting tegen de wind. De indianen gebruikten het riet
om er matten en meubels van te maken en maaiden het riet aanvankelijk op ieder
moment. Toen ze overgingen tot het regelmatig, ééns per jaar maaien van het riet,
herstelde de populatie zich weer.
figuur bij de opgave
bewerkt naar: NRC, wetenschap en onderwijs, 28 oktober 1993
In andere meren in Guatemala is geen nieuwe soort fuut ontstaan. Bij soortvorming in het
algemeen zijn naast natuurlijke selectie nog andere processen nodig.
102p
Welke twee processen zijn samen met natuurlijke selectie noodzakelijk voor het ontstaan
van een nieuwe soort als de Atitlánfuut?
Factoren die van invloed zijn op de omvang van populaties zijn:
1 emigratie;
2 immigratie;
3 geboortecijfer;
4 sterftecijfer.
112p
Welk van deze factoren werd of welke werden bevorderd toen de indianen overgingen van
het op ieder willekeurig moment maaien naar het maaien eens per jaar?
A alleen factor 1
B alleen factor 2
C alleen factor 3
D alleen factor 4
E de factoren 1 en 2
F de factoren 3 en 4
Aan het eind van de jaren zestig werd roofbaars in het meer uitgezet. Dit leidde
aanvankelijk niet tot problemen. Voor de indianen betekende het eten van die vis een
aanzienlijke aanvulling op hun eenzijdige maïsmenu.
121p
Noem een voedingsstof uit de roofbaars die een aanzienlijke aanvulling betekende op het
éénzijdige maïsmenu van de indianen.
In 1976 vond een ramp plaats: bij een grote aardbeving moet er een barst in de bodem van
het meer zijn ontstaan. Sinds die tijd zakt het water gemiddeld 30 cm per jaar. De rietvelden
verdwenen doordat ze het tempo van het zakken van het water niet bij konden houden. De
roofbaarzen aten de kleinere vissen op. De futen verloren hun broedgelegenheid en stierven
letterlijk van de honger. De jongen van de futen die nog uit het ei kwamen werden
bovendien opgegeten door de roofbaars.
132p
Met welk begrip of met welke begrippen kunnen de relaties tussen de Atitlánfuut en de
roofbaars worden aangeduid?
A alleen met competitie
B alleen met predatie
C alleen met symbiose
D met competitie en predatie
E met competitie en symbiose
F met predatie en symbiose
142p
- Noem twee biotische factoren die medeverantwoordelijk zijn geweest voor het uitsterven
van de Atitlánfuut.
- Zet erachter waaruit die invloed bestond.

opgave 4Drinkwaterbereiding

Bij de bereiding van drinkwater is het belangrijk om bacteriegroei tegen te gaan. Een
gangbare methode is het toevoegen van desinfecterende chemicaliën.
Finse onderzoekers hebben ontdekt dat het verwijderen van fosfaat uit drinkwater net zo
goed werkt als het toevoegen van deze middelen.
Tot voor kort werd het oppervlaktewater, waaruit drinkwater bereid wordt, vooral
verontreinigd door fosfaat uit was- en schoonmaakmiddelen. Tegenwoordig zijn deze
middelen fosfaatvrij.
151p
Noem een oorzaak waardoor tegenwoordig nog steeds fosfaat in het oppervlaktewater
terechtkomt.
Een leerling stelt over het effect van het verwijderen van fosfaat op de bacteriegroei de
volgende hypothese op: ”Door afname van de fosfaatconcentratie in het drinkwater nemen
bacteriën door osmose zoveel water op dat hun cellen knappen.”
De hypothese van de leerling is onjuist.
161p
Leg uit dat de hypothese van die leerling, zelfs als de zoutconcentratie in het drinkwater nul
is, onjuist is.

opgave 5Verkoudheid

Verkoudheid is een virusinfectie van de bovenste luchtwegen die o.a. gepaard gaat met
extra slijmproductie. De extra slijmproductie belemmert de ademhaling. Met niezen en
hoesten kun je proberen de luchtwegen weer open te krijgen.
Als je te vaak of te intensief hoest, kun je spierpijn krijgen.
172p
In welke spieren ontstaat deze spierpijn?
A in de buikspieren
B in de middenrifspieren
C in de tussenribspieren
Tijdens een verkoudheid heb je vaak een rode neus en rode oogleden.
182p
Wat is hiervan de oorzaak?
A De bloeddruk stijgt in de neus en oogleden.
B De bloedvaten verwijden zich in de neus en oogleden.
C Er wordt meer slijm en traanvocht geproduceerd.
D Het extra geproduceerde slijm drukt de aders van neus en oogleden dicht.
Als een arts constateert dat je verkouden bent, zal hij je, ondanks het feit dat het een
infectieziekte betreft, hiervoor geen antibiotica voorschrijven.
192p
Wat is daarvan de directe reden?
A Antibiotica bestrijden wel de symptomen, maar niet de oorzaak van de verkoudheid.
B Antibiotica kunnen de slijmvliezen maar moeilijk bereiken.
C Antibiotica werken alleen tegen bacteriën, niet tegen virussen.
D Frequent gebruik van antibiotica leidt tot resistentie van het verkoudheidsvirus.

opgave 6Spechten

Een van de opvallendste geluiden in het bos is het roffelen van spechten. Via het roffelen
kunnen spechten met elkaar communiceren. Ze lokken er niet alleen een partner mee, maar
spreken ook de nestplaats met elkaar af en het moment waarop ze elkaar aflossen met
broeden. Met roffelen bakenen ze ook hun territorium af.
Elke soort heeft een eigen roffelritme. In afbeelding 2 is een gedeelte van een roffel van de
Grote bonte specht weergegeven.
0,01 s afbeelding 2 0,03 s tik pauze
201p
Leg uit welk voordeel het heeft dat elke soort een eigen roffelritme heeft.
212p
Bereken de tikfrequentie in Hz waarmee een grote bonte specht tegen het hout van een
boom tikt.
Spechten kloppen met hun snavel ook op bomen voor het opsporen van hun prooien. Dikke
keverlarven in het hout van een boom weten ze feilloos te vinden. Om na te gaan op welke
manier spechten hun prooi opsporen hebben onderzoekers een experiment uitgevoerd. Hun
hypothese was dat spechten het verschil tussen gevulde gaten en niet gevulde gaten kunnen
horen. Ze boorden gaatjes in een stuk hout en stopten daarin meelwormen. Vervolgens
werden de gaatjes met schors afgesloten. Een specht vond de meelwormen binnen enkele
minuten. Hij tikte bij het zoeken met zijn snavel tegen het hout, beitelde er vervolgens op
los en trok de meelwormen te voorschijn.
222p
Welk controle-experiment moeten de onderzoekers uitvoeren bij het toetsen van hun
hypothese?

opgave 7Een onderzoek naar de groeisnelheid van gist

Leerlingen willen de invloed van zuurstof op de groeisnelheid van gist bestuderen. Zij
ontwerpen hiervoor twee opstellingen (afbeelding 3).
figuur bij de opgave
Deze opstellingen bestaan uit een glazen cilinder waarin zich een geschikte
voedingsoplossing voor gistcellen bevindt. Aan beide cilinders worden evenveel gistcellen
toegevoegd.
Door opstelling 1 wordt lucht geleid; door opstelling 2 wordt stikstofgas geleid. Twee uur
na het begin van het onderzoek blijkt er in de tweede opstelling geen zuurstof meer
aanwezig te zijn.
Drie dagen na de start van het experiment wordt bij beide opstellingen het aantal levende
gistcellen per milliliter bepaald. In de eerste opstelling is dit aantal sterk toegenomen. In de
tweede opstelling is het aantal levende gistcellen gelijk gebleven.
Een leerling trekt uit deze gegevens de conclusie dat gistcellen zich uitsluitend onder
aërobe omstandigheden delen.
231p
Leg uit dat deze conclusie op grond van deze resultaten onjuist is.
Na deze drie dagen blijkt in opstelling 1 in de cilinder nog voedsel aanwezig te zijn. Een
week na de start is het voedsel op. Het onderzoek duurt tien dagen.
243p
- Schets in een diagram op de bijlage de grafieklijn die weergeeft hoe in opstelling 1, naar
schatting, het aantal gistcellen verandert gedurende de 10 dagen van het onderzoek.
- Benoem de assen.
In beide opstellingen wordt tijdens het experiment voortdurend de temperatuur gemeten.
252p
Stijgt in opstelling 1 de temperatuur de eerste drie dagen van het experiment?
En in opstelling 2?
A Zowel in opstelling 1 als in opstelling 2 stijgt de temperatuur niet.
B Alleen in opstelling 1 stijgt de temperatuur.
C Alleen in opstelling 2 stijgt de temperatuur.
D Zowel in opstelling 1 als in opstelling 2 stijgt de temperatuur.
Na toevoeging van het sap van uitgeperste gistcellen aan een glucose-oplossing blijkt de
gisting van glucose niet zo goed te verlopen als na toevoeging van levende gistcellen.
Gisting met het sap van gistcellen wordt ’celvrije gisting’ genoemd.
261p
Welke stoffen uit dit sap zorgen voor het optreden van de celvrije gisting?

opgave 8De Imbos

tekst 4 De Imbos is een natuurgebied tussen Arnhem en Dieren. De 1451 ha bestaat voor
ongeveer een derde uit heidevelden. De rest wordt gevormd door gemengd loofbos
(Zomereik, Wintereik, Beuk, Ruwe berk en Zachte berk) en naaldbos (Grove den).
Vroeger werd hier roofbouw gepleegd op het toenmalige bos. Er werd een gedeelte
platgebrand en voor landbouw gebruikt. Werd zo'n gedeelte onbruikbaar, dan werd
weer een nieuw stukje bos platgebrand. Later werden er veel bomen aangeplant,
vooral dennen, vanwege de behoefte aan hout.
Sinds 1985 wordt de natuur in de Imbos aan zichzelf overgelaten. De enige ingreep
is het uitzetten en instandhouden van een kudde Schotse Hooglanders, runderen
die via begrazing de vegetatie kort houden. Voordat de Imbos aan zichzelf werd
overgelaten, zijn er eerst enkele ingrepen uitgevoerd, zoals het kappen en
verwijderen van een groot aantal bomen. Op sommige plekken werden omgewaaide
bomen juist niet verwijderd.
bron: Natuurbehoud, mei 1995
271p
Geef een verklaring voor het verschijnsel dat een platgebrand bosgedeelte, nadat er enige
tijd gewassen op waren verbouwd, voor de landbouw onbruikbaar werd.
Na het kappen en verwijderen van een groot aantal bomen ten behoeve van de nieuwe
beheerstructuur nam de verscheidenheid aan plantensoorten toe. Dit werd onder andere
veroorzaakt door verandering in de abiotische factoren licht en temperatuur.
282p
Leg voor elk van beide factoren uit in welk opzicht de factor is veranderd en waardoor de
verscheidenheid aan plantensoorten als gevolg daarvan toeneemt.
292p
Noem twee gevolgen voor de ecologie van het gebied als omgewaaide bomen blijven
liggen.
Als in de Imbos geen runderen waren ingezet, zouden de heidevelden veranderd zijn in bos.
301p
Geef de biologische term van het proces dat door de runderen wordt voorkomen.

opgave 9Een agressieve zweephaaralg

tekst 5 Aan de Amerikaanse oostkust komt Pfiesteria piscicida voor, een eencellige
zweephaaralg. Deze alg leeft normaal gesproken van andere algen, eencellige
diertjes en bacteriën. Vermoedelijk onder invloed van eutrofiëring van de
kustwateren is hij echter overgegaan op een ’agressievere’ leefstijl. In de
aanwezigheid van (uitwerpselen van) vissen, verandert de alg in een
snelzwemmende jager. Vlakbij de vissen scheidt hij een gifmengsel uit. Hierdoor
raken de vissen versuft en zwemmen niet weg. Een tweede bestanddeel van het gif
tast de vissenhuid aan. Er ontstaan bloedende wonden waaraan Pfiesteria zich
tegoed doet.
Volgens sommige biologen is Pfiesteria ook al in de Noordzee gesignaleerd. Maar
volgens Erik Jagtman van het Rijksinstituut voor Kust en Zee in Den Haag is dat
niet het geval en zal dat waarschijnlijk ook niet gebeuren. ”De optimale
omstandigheden waarbij het micro-organisme floreert, verschillen nogal van de
condities in de Noordzee. Wij hebben hier een zoutgehalte van 30 promille of meer,
ongeveer het dubbele van het Pfiesteria-optimum. De alg doet het goed bij een
zeewatertemperatuur van 24oC, maar in de Noordzee komt de temperatuur
nauwelijks boven de 20oC.”
Naar de oorzaak van het plotseling opkomen van de bloeddorstige zweephaaralg,
aan de Amerikaanse oostkust, kan Jagtman alleen maar gissen. ”Het enige wat
zeker is, is dat deze algen een zeer korte generatietijd hebben en daardoor ook
zeer snel muteren.”
bewerkt naar: Dinoflagellaat met Dracula-imago maakt kustwateren niet onveilig, Sander
Voormolen, Bio-nieuws 20, 13-12-97
Behalve de aanwezigheid van een zweephaar, waarmee de alg kan zwemmen, vermeldt de
tekst nog een eigenschap van Pfiesteria die bijzonder is binnen het plantenrijk.
311p
- Welke eigenschap is dat?
- Leg je antwoord uit.
321p
Geef de betekenis van de term eutrofiëring.
332p
Leg uit dat een soort met een korte generatietijd in het voordeel is ten opzichte van een
soort met een lange generatietijd om zich te kunnen handhaven in een bepaald gebied waar
de omstandigheden ongunstig worden.

opgave 10Rafflesia

Op Borneo komt de plantensoort voor met de grootste bloemen ter wereld: Rafflesia
arnoldii. De planten van deze soort hebben geen groene bladeren en leven als parasiet met
hun wortels in een liaan.
De zware, op de grond liggende bloemen van deze soort verspreiden een geur van rottend
vlees. Dit lokt zeer veel vleesvliegen aan. Deze nemen druppeltjes mee uit de bloem, waarin
zich stuifmeel bevindt en verzorgen zo bestuiving van deze bloem. De zaden van de plant
worden verspreid door de Indische tapir. Dit dier scharrelt tussen de lianen. Als hij op een
zaad trapt, blijft dat kleven aan zijn poten. Bij een wandeling door de jungle kan het zaad
aan een liaan worden afgeveegd. De cirkel is dan gesloten.
figuur bij de opgave
figuur bij de opgave
Tapir tussen de lianen
342p
Welke stoffen onttrekt Rafflesia arnoldii aan de liaan?
A alleen glucose
B alleen water
C alleen glucose en water
D alleen water en zouten
E glucose, water en zouten
352p
Leg uit dat het voor Rafflesia funcioneel is om veel zaad te vormen.
Rafflesia's zijn zeldzaam en worden van overheidswege beschermd. Men beschermt niet
alleen de planten zelf, maar ook andere soorten planten en dieren in hun leefgebied.
362p
- Geef aan welke soorten voor de Rafflesia belangrijk zijn.
- Geef ook van elke soort aan wat dat belang voor Rafflesia is.

opgave 11Vermoeide zwemmers

tekst6 “Ook bij goede zwemmers gaat het wel eens mis met de techniek. Als door de
training vermoeidheid is ontstaan, kan worden waargenomen dat de afgelegde
afstand per slag afneemt.
De vermoeidheid veroorzaakt mogelijk dat de spieren niet langer in staat zijn om
nauwkeurig gedoseerde activiteit te leveren.
Duidelijk is dat een verslechtering van de techniek iets te maken heeft met het
verzuren van de spieren.”
bewerkt naar: “Hard zwemmen maar langzaam trainen” van Peter Hollander
372p
Welke delen van het zenuwstelsel zijn bij de activiteit van de in de tekst genoemde spieren
betrokken?
A alleen hersenen, motorische zenuwen en ruggenmerg
B alleen hersenen, motorische zenuwen en sensorische zenuwen
C alleen motorische zenuwen, ruggenmerg en sensorische zenuwen
D hersenen, motorische zenuwen, ruggenmerg en sensorische zenuwen
381p
Welke in de spieren gevormde stof leidt tot het vermoeide gevoel dat in die spieren
optreedt?
Een hypothese van Hollander is dat ”spieren bij vermoeidheid niet langer in staat zijn om
nauwkeurig gedoseerde activiteit te leveren”. Als maat voor nauwkeurige activiteit wordt
het ringsteken gekozen: binnen drie seconden een stok door een nauwe ring steken (zie
afbeelding 5).
393p
- Stel een werkplan op om deze hypothese te toetsen.
- Vermeld welke uitkomst de hypothese van Hollander bevestigt.
Je moet in je werkplan gebruikmaken van een zwembad, waterpolospelers en ringsteeksets.
figuur bij de opgave
Spieren hebben de mogelijkheid zich meer of minder krachtig samen te trekken, afhankelijk
van de benodigde beweging.
402p
Waardoor kan de mate van samentrekking van spieren nauwkeurig worden gedoseerd?
A Een spier verkort zich over een beperkte lengte doordat alle spiervezels van deze spier zich
over die lengte samentrekken.
B Een spier verkort zich over een beperkte lengte doordat een aantal spiervezels van deze
spier zich maximaal samentrekken en andere spiervezels zich in het geheel niet
samentrekken.
C Een spier verkort zich over een beperkte lengte afhankelijk van de hoeveelheid glucose die
in die spier wordt verbrand.
D Een spier verkort zich over een beperkte lengte afhankelijk van de hoeveelheid glycogeen
die in deze spier opgeslagen is.

opgave 12Hepatitis-A

tekst 7 Hepatitis-A is een infectieziekte van de lever, veroorzaakt door het hepatitis-A-
virus. Opvallende symptomen van hepatitis-A zijn onder andere: koorts, hoofdpijn,
vermoeidheid en diarree, gevolgd door donkere urine en lichtgekleurde ontlasting.
Hepatitis-A is erg besmettelijk. Het virus bevindt zich in de ontlasting. Overal waar
de hygiëne en de sanitaire voorzieningen te wensen overlaten, bestaat een risico
op hepatitis-A infectie. Water waarin riolen uitkomen en waarin gezwommen wordt,
is niet alleen een directe infectiebron voor zwemmers, maar ook een indirecte
wanneer schaal- en schelpdieren zoals garnalen, oesters en mosselen gegeten
worden. Deze dieren voeden zich onder andere met materiaal uit ontlasting.
Mensen uit welvarende landen, zoals Nederland, hebben meestal geen weerstand
tegen hepatitis-A. Daarom wordt iedere Nederlander die naar een risicogebied gaat
en als kind geen hepatitis-A heeft gehad, geadviseerd zich te laten inenten. Voor
een reiziger die een enkele keer voor korte tijd en onder goede hygiënische
omstandigheden in een risicoland verblijft, kan passieve immunisatie afdoende zijn.
Actieve immunisatie wordt geadviseerd aan degenen die geregeld of langdurig
reizen naar risicolanden.
figuur bij de opgave
bewerkt naar de folder: Bescherming tegen hepatitis-A. Het vertrekpunt van veel verre
reizen.
412p
Leg uit waardoor als gevolg van diarree de urine donkerder van kleur kan worden.
Garnalen, oesters en mosselen voeden zich o.a. met materiaal uit ontlasting.
^a^f^b^e^e^l^d^i^n^g^7 Schema 1: anorganisch → organisch
Schema 2: organisch → anorganisch
Schema 3: organisch → organisch
In afbeelding 7 zijn schema’s weergegeven die omzettingen van stoffen door organismen
weergeven.
422p
Zijn garnalen te beschouwen als consumenten of als reducenten? Welke schema’s zijn
daarvan de beste weergave?
A consumenten, schema 1 en 2
B consumenten, schema 2 en 3
C consumenten, schema 1 en 3
D reducenten, schema 1 en 2
E reducenten, schema 2 en 3
F reducenten, schema 1 en 3
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
431p
Leg uit waardoor mensen uit welvarende landen meestal geen weerstand hebben tegen
hepatitis-A.
441p
- Waarom is passieve immunisatie niet geschikt voor reizigers die vaak of lang verblijven in
risicolanden?
- Leg je antwoord uit.

opgave 13Ook broeikasgassen bij witte steenkool

tekst 8 Waterkrachtcentrales lijken een minder milieuvriendelijke energiebron dan tot nu
toe is aangenomen. In het Amerikaanse blad Ambio wordt berekend dat de
waterreservoirs enorme hoeveelheden koolstofdioxide en methaan produceren. Dat
zijn gassen die beide het broeikaseffect versterken.
Volgens de nieuwe studie ontstaan de gassen door het vergaan van planten die in
het stuwmeer dat achter de dam ontstaat onder water verdwijnen. Per kilowattuur
geproduceerde elektriciteit bleek ongeveer 1 kilo koolstofdioxide te zijn
vrijgekomen. Dat komt overeen met de uitstoot van een kolengestookte
elektriciteitscentrale.
Tot nu toe werd de uitstoot van gassen door stuwmeren nooit gezien als een nadeel
van enige betekenis van waterkrachtcentrales.
bewerkt naar: de Volkskrant, 31 juli 1993
452p
Bij welk proces komen methaan en koolstofdioxide vrij?
A anaërobe dissimilatie door consumenten
B anaërobe dissimilatie door reducenten
C fotosynthese door producenten
In de stuwmeren komt evenveel koolstofdioxide per opgewekt kilowattuur elektriciteit vrij
als in met kolen gestookte centrales. In het krantenartikel wordt gesuggereerd dat door dit
koolstofdioxide stuwmeren een even grote bijdrage leveren aan het broeikaseffect als
kolencentrales.
462p
Leg uit dat dit een onjuiste conclusie is.
√(Einde)
Lees verder